Witaj, Gość
Główna » Artykuły » Moje artykuły

WSKAŹNIKI ROZWOJU SPOŁECZNO-GOSPODARCZEGO

Wskaźniki rozwoju społeczno-gospodarczego

Na świecie mamy do czynienia z regionami lepiej i słabiej rozwiniętymi. Ich rozkład zmieniał się zarówno w czasie, jak i przestrzeni. Do obiektywnego opisania postępu lub poziomu rozwoju potrzebne są odpowiednie narzędzia, a ponieważ rozwój dotyczy wielu aspektów, przydają się różne wskaźniki, których interpretowanie stanowi największe wyzwanie.

Ilustracja przedstawia mapę świata. Wody zaznaczono kolorem niebieskim. Na mapie za pomocą czterech kolorów przedstawiono zróżnicowanie rozwoju społecznego (wskaźnik rozwoju społecznego HDI) w dwa tysiące czternastym roku. Kolorem ciemnym zielononiebieskim oznaczono państwa bardzo wysoko rozwinięte – Kanadę, Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, Argentynę, Chile, państwa w środkowej i zachodniej części Europy, Arabię Saudyjską, Japonię i Koreę Południową, Australię i Nową Zelandię.Kolor zielony obrazujący państwa wysoko rozwinięte występuje w północnej części Ameryki Południowej, w Meksyku, we wschodniej części Europy i w przeważającej części Azji środkowej i północnej.Kolor brunatny i pomarańczowy obrazujący państwa średnio i słabo rozwinięte gospodarczo występuje w Afryce i południowej części Azji.Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwadzieścia stopni.Na dole mapy narysowano cztery kolorowe prostokąty i opisano jaką wielkość wskaźnika rozwoju społecznego przedstawia dany kolor.

Zróżnicowanie wskaźnika rozwoju społecznego – HDI

Już wiesz

  • które regiony świata są słabo rozwinięte, a które wysoko rozwinięte;

  • że procentowy udział zatrudnionych w poszczególnych działach gospodarki wskazuje na poziom rozwoju kraju;

  • że na mapach świata dotyczących zjawisk społeczno‑gospodarczych najczęściej przedstawiane są średnie wartości danego wskaźnika dla całego państwa

    .

Nauczysz się

  • podawać różnice między wskaźnikami jakościowymi a ilościowymi;

  • wymieniać przykłady wskaźników złożonych;

  • wyjaśniać, dlaczego poszczególne wskaźniki pokazują jedynie fragment rzeczywistości społeczno‑gospodarczej na świecie

    .

1. Wskaźniki rozwoju

Słowo rozwój w geografii oznacza zarówno postęp, jak i osiągnięty stan. Ocena stopnia rozwoju wymaga danych do porównania. Posiadając je, można wskazać, który obszar jest lepiej, a który słabiej rozwinięty. Trzeba jednak pamiętać, by nie utożsamiać rozwoju tylko z postępem ekonomicznym. Równie istotny jest rozwój społeczny, kulturalny czy polityczny. Nie należy także zapominać o aspekcie środowiskowym. Rzadko, o ile w ogóle, wszystkie aspekty są rozwinięte jednakowo.

Produkt krajowy brutto (PKB) na osobę (per capita)

Oceniając stopień rozwoju gospodarczego, najczęściej posługujemy się wskaźnikiem PKB na osobę. Produkt krajowy brutto to wartość produktów i usług wytworzonych w państwie w ciągu roku. Nie jest to ani średnia płaca, ani średni dochód.

Wartość wskaźnika dość łatwo ustalić w państwach, w których przeważa gospodarka funkcjonująca według przepisów prawa, gdzie prowadzi się dokładne statystyki dotyczące na przykład liczby ludności. W wielu krajach świata są to w dużej mierze szacunki. Nie ma też jednej metody obliczeń – odrębne dane publikują na przykład rząd Stanów Zjednoczonych, Bank Światowy czy Międzynarodowy Fundusz Walutowy.

Wielkość wskaźnika PKB podaje się zazwyczaj w dolarach amerykańskich, a ponieważ wartość waluty ulega zmianom, wpływa to na jego wahania. Należy również pamiętać, że otrzymujemy jedną wartość dla całego kraju, choć w każdym są regiony mniej i bardziej rozwinięte gospodarczo.

Polecenie 1

Wyjaśnij, jak zmieni się wielkość PKB, gdy kurs lokalnej waluty względem dolara amerykańskiego wzrośnie o 25%.

Rozpiętości wielkości PKB per capita (na osobę) przedstawia tabela.

Zróżnicowanie PKB na osobę według parytetu siły nabywczej w dolarach amerykańskich w 2013 roku (źródło: The CIA World Factbook)
Kraj PKB/os. Kraj PKB/os. Kraj PKB/os.
Katar 102100 Japonia 37100 Togo 1100
Liechtenstein 89400 Słowenia 27400 Madagaskar 1000
Luksemburg 77900 Polska 21100 Malawi 900
Singapur 62400 Rumunia 13200 Niger 800
Norwegia 55400 Salwador 7500 Liberia 700
Brunei 54800 Egipt 6600 Republika Środkowoafrykańska 700
Stany Zjednoczone 52800 Boliwia 5500 Burundi 600
Szwajcaria 46000 Indie 4000 Zimbabwe 600
Kanada 43100 Pakistan 3100 Somalia 600
Australia 43000 Tadżykistan 2300 Demokratyczna Republika Konga 400

Przy tak ogromnej rozpiętości wartości nie trudno wyróżnić kraje wysoko rozwinięte (ekonomicznie!) i słabo rozwinięte. Pomiędzy nimi mieści się zdecydowana większość państw. Zagadnienie, która wartość pozwala oddzielić kraje wysoko rozwinięte od tych ze środkowej grupy, zawsze pozostanie otwarte.

Ilustracja przedstawiająca wykres zróżnicowania PKB na osobę wg państw i terytoriów w 2012 roku. Wielkości PKB na osobę według krajów zmieniają się pomiędzy nimi w sposób stosunkowo płynny, ale rozpiętość pomiędzy krajem o największym PKP (ponad 100 tysięcy dolarów USA) a państwem o najniższym PKB (kilkaset dolarów USA) jest bardzo duża.

Różnice w wielkości PKB na osobę pomiędzy krajami najbogatszymi a najbiedniejszymi są olbrzymie

Najwyższe wartości PKB mają kraje niewielkie obszarowo ze względnie małą liczbą mieszkańców, za to obfitujące w cenne zasoby (np. surowce) lub posiadające wielki kapitał finansowy, np. ze wzgledu na dogodne warunki podatkowe. Liczne bogactwa naturalne posiadają również pozostałe kraje należące do czołówki najlepiej rozwijających się państw, a mające dużą powierzchnię i dużą liczbę mieszkańców, np. Stany Zjednoczone.
Listę zamykają kraje niestabilne politycznie, zróżnicowane kulturowo, z długą przeszłością kolonialną.

Ilustracja przedstawia mapę świata. Wody zaznaczono kolorem niebieskim. Na mapie za pomocą kolorów przedstawiono produkt krajowy brutto w dolarach amerykańskich na jednego mieszkańca w poszczególnych państwach w dwa tysiące trzynastym roku.Kolor ciemnozielony obrazuje wielkość produktu krajowego brutto powyżej pięćdziesięciu tysięcy dolarów amerykańskich na jednego mieszkańca i występuje w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii i Skandynawii. Jaśniejsze odcienie koloru zielonego występują w Europie zachodniej (od dwudziestu do pięćdziesięciu tysięcy dolarów). Wschodnia część Europy, Ameryka Południowa i Azja w przeważającej większości pokryte są odcieniami koloru żółtego (do pięciu do dwudziestu tysięcy dolarów). W Afryce i Południowej części Azji występuje kolor różowy i niebieski odzwierciedlające bardzo niskie wartości produktu krajowego brutto – poniżej pięciu tysięcy dolarów amerykańskich (kolor niebieski –poniżej jednego tysiąca dolarów).Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwadzieścia stopni. Na dole mapy narysowano osiem kolorowych prostokątów i opisano jaką wielkość produktu krajowego brutto w dolarach amerykańskich na jednego mieszkańca w poszczególnych państwach w dwa tysiące trzynastym roku obrazuje każdy kolor.

Przestrzenne zróżnicowanie PKB na osobę w 2013 roku wg Banku Światowego

Łatwo zauważyć, że kraje o najwyższych wartościach PKB na osobę leżą w Ameryce Północnej, Europie, na południowym wybrzeżu Zatoki Perskiej oraz w Australii. Grupę tę uzupełniają Japonia, Korea Południowa i Tajwan. Z kolei najniższe wartości dominują w Afryce na południe od Sahary, Azji Południowej i Południowo‑Wschodniej.
Takie zróżnicowanie dało podstawy do wyróżnienia tzw. bogatej Północy i biednego Południa. Linię podziału nazwano linią Brandta.

Ilustracja przedstawia mapę świata. Wody zaznaczono kolorem niebieskim. Państwa Ameryki Północnej – Stany Zjednoczone i Kanadę, wszystkie państwa europejskie, państwa powstałe po rozpadzie ZSRR, Japonię oraz Australię oznaczono kolorem ciemnozielonym. Resztę państw oznaczono kolorem jasnozielonym. Pomiędzy nimi narysowano czerwoną linię. To linia Brandta. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwadzieścia stopni. Na dole mapy w legendzie narysowano dwa prostokąty. Ciemnozielony opisano bogata Północ. Jasnozielony prostokąt opisano biedne Południe.

Tradycyjny podział na bogatą Północ i biedne Południe

Polecenie 2

Znajdź argumenty przemawiające za tym, że państwa Zatoki Perskiej o wysokiej wartości PKB per capita mogą nie być uznawane za wysoko rozwinięte.

Już pobieżna analiza mapy pokazuje niekonsekwencję: Australia (PKB na osobę 43 tys. $) należy do bogatej Północy razem z Mołdawią (PKB na osobę 3,8 tys. $), a Republika Południowej Afryki (PKB na osobę 11,5 tys. $) jest częścią biednego Południa.

Śmiertelność niemowląt na 1000 urodzeń żywych

Innym, pośrednim wskaźnikiem rozwoju jest śmiertelność niemowląt na 1000 urodzeń żywych, mówiący bezpośrednio o stanie zdrowia danego społeczeństwa. Przewaga tego wskaźnika polega na tym, że na jego wielkość wpływają liczne czynniki, nie tylko ekonomiczne. Wyposażenie służby zdrowia jest uwarunkowane finansami, ale jej organizacja, np. dostępność do świadczeń, w dużo mniejszym stopniu. Jakość opieki i stan zdrowia niemowląt wynikają z rzetelnej wiedzy matek o fizjologii człowieka i zasadach higieny. Wiedzę taką mogą uzyskać w szkole. Im więcej wiedzą na te tematy, tym dla dziecka lepiej. Odsetek dziewcząt uczęszczających do szkoływskazuje poziom rozwoju społecznego, dodatkowo jest uwarunkowany kulturowo. W tradycyjnych społecznościach, przy ograniczonych środkach, do szkół posyła się dużo częściej chłopców niż dziewczynki.

Wykres punktowy. Zależność śmiertelności niemowląt od wartości produktu krajowego brutto per capita. Na osi poziomej wartości pe ka be. Punkty skupione w lewym dolnym rogu wykresu. Im wyżej tym punktów mniej. Podobnie, im dalej w prawo, tym mniej punktów.

 

Wykres pokazuje, że generalnie im PKB jest wyższe, tym umieralność niemowląt spada. Największa rozpiętość charakteryzuje kraje o niskim PKB. Są wśród nich także takie, które potrafią nawet przy małych środkach finansowych zorganizować opiekę zdrowotną na dobrym poziomie, o ile inne czynniki temu nie przeszkodzą. Kraje z najwyższą śmiertelnością to Afganistan, Mali i Somalia targane konfliktami zbrojnymi. Wysokie wartości PKB też nie są automatycznym rozwiązaniem – taką samą śmiertelność wykazują kraje o PKB per capita od 5 tys. $ do 100 tys. $. Widać jednocześnie, że nie da się obniżyć umieralności poniżej 1%, jeśli PKB na osobę nie osiągnie ok. 5 tys. $.

Ilustracja przedstawia mapę świata. Wody zaznaczono kolorem niebieskim. Na mapie za pomocą sześciu kolorów (od ciemnofioletowego, przez jasnofioletowy, niebieski, jasnoniebieski, seledynowy i jasnoseledynowy)przedstawiono liczbę zgonów niemowląt na tysiąc urodzeń żywych w poszczególnych państwach w dwa tysiące trzynastym roku.Kolory fioletowe obrazujące liczbę zgonów niemowląt powyżej pięćdziesiąt na tysiąc żywych urodzeń występują w środkowej części Afryki oraz Afganistanie i Pakistanie.Kolory niebieskie obrazujące ilość zgonów niemowląt na tysiąc urodzeń żywych w przedziale pomiędzy jedenaście a pięćdziesiąt występują w Ameryce Południowej, południowej część Azji i na Archipelagu Malezyjskim, w północnej i południowej części Afryki.Kolory seledynowe obrazujące liczbę zgonów niemowląt na tysiąc urodzeń żywych poniżej dziesięciu występują w Ameryce Północnej, Europie, północnej części Azji i w Australii przy czym wartości poniżej pięciu zgonów niemowląt na tysiąc urodzeń żywych występują w Stanach Zjednoczonych, Europie Zachodniej i Australii. Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwadzieścia stopni.Na dole mapy narysowano sześć kolorowych prostokątów i opisano jaką liczbę zgonów niemowląt na tysiąc urodzeń żywych w poszczególnych państwach w dwa tysiące trzynastym roku obrazuje każdy kolor.

Bardzo wysoka śmiertelność niemowląt występuje w wielu krajach Afryki Subsaharyjskiej oraz w Afganistanie, Pakistanie, Laosie i Kambodży w Azji

Wielkości śmiertelności niemowląt są nie mniej zróżnicowane niż PKB na osobę. Istnieją kraje, w których wartość tego wskaźnika wynosi ponad 100, a to oznacza, że umiera tam co 10. dziecko. Jednocześnie w niektórych państwach wskaźnik śmiertelności niemowląt przyjmuje wielkość jednocyfrową. Zróżnicowanie przestrzenne tego wskaźnika na świecie wykazuje duże podobieństwo do podziału Północ‑Południe. Słabo rozwinięta gospodarka nastawiona głównie na zaspokojenie podstawowych potrzeb nie jest wystarczającym źródłem finansowania szkolnictwa, opieki zdrowotnej czy infrastruktury transportowej. Niedostatek żywności lub uboga dieta pogarszają stan zdrowia matki, przez co noworodki rodzą się z mniejszą wagą i obniżoną odpornością. Na wzrost śmiertelności wpływa także często ograniczony dostęp do czystej wody.

W krajach wysoko rozwiniętych matki znajdują się pod opieką lekarzy lub położnych, mają dostęp do badań i terapii, odpowiednio odżywiają się.

Wskaźniki jakościowe

Oprócz wskaźników ilościowych w celu analizy sytuacji społeczno‑ekonomicznej ludności posługujemy się także wskaźnikami jakościowymi. Najczęściej wykorzystywane są w celu zbadania lub analizy zjawisk lub „czegoś” niemierzalnego, np. opinii. Każdy badany respondent posiada osobiste kryteria oceny własnej sytuacji bytowej. Sądów tych, zwłaszcza zebranych razem, nie cechuje jednak obiektywizm, dlatego nie można ich zweryfikować. Jednym z takich wskaźników jest zadowolenie z życia (ang. experienced well‑being).

Ilustracja przedstawia mapę świata. Wody zaznaczono kolorem niebieskim. Na mapie za pomocą pięciu kolorów (pomarańczowy, jasnopomarańczowy, brązowy, zielonkawyi szary) przedstawiono zadowolenie z życia w poszczególnych państwach w dwa tysiące dwunastym roku.Kolor ciemnopomarańczowy obrazuje bardzo duże zadowolenie z życia i występuje w Ameryce Północnej, Skandynawii, kilku państwach w zachodniej części Europy, Kostaryce, Wenezueli i Australii. Kolor jasnopomarańczowy obrazuje duże zadowolenie z życia i występuje w Meksyku, przeważającej części Ameryki Południowej i Europie Zachodniej, Tajlandii, Arabii Saudyjskiej i Uzbekistanie.Kolor brązowy obrazuje środkowy przedział zadowolenia z życia i obejmuje większość krajów środkowoeuropejskich i północną część Azji.Kolory zimne, szare obrazujące najniższe zadowolenie z życia występują m.in. na przeważajacym terenie Afryki, ponadto w Mongolii, Chinach, Iranie, Afganistanie, Indiach, Nepalu, Bangladeszu.Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwadzieścia stopni.Na dole mapy narysowano pięć kolorowych prostokątów i opisano jakie zadowolenie z życia w poszczególnych państwach w dwa tysiące dwunastym roku obrazuje każdy kolor.

Wskaźnik zadowolenia z życia w 2012 r.

Na podstawie analizy danych zamieszczonych na mapie możemy stwierdzić, że zadowoleni ze swojego życia są nie tylko mieszkańcy obu Ameryk, Australijczycy i Europejczycy z zachodniej części kontynentu, ale również mieszkańcy Tajlandii, Arabii Saudyjskiej i Uzbekistanu. Japonia mieści się w środkowym przedziale razem z Hiszpanią, Indiami, Zambią i większością krajów środkowoeuropejskich. Mało zadowoleni ze swojego życia są mieszkańcy Afryki, a także Iranu, Afganistanu, Mongolii i Chin.
Jak widać nie ma to ścisłego związku z wielkością PKB – podstawowym miernikiem dochodu narodowego.

2. Wskaźnik rozwoju społecznego HDI

Wskaźników poziomu rozwoju jest wiele, np. zużycie energii na osobę, wydatki na badania i rozwój, poziom osiągnięć edukacyjnych, porównanie płac kobiet i mężczyzn. Każdy z nich pokazuje jednak tylko określony wycinek rzeczywistości. Dlatego agenda ONZ do spraw rozwoju (UNDP) corocznie publikuje wskaźnik zbiorczy – wskaźnik rozwoju społecznego (ang. Human Development Index – HDI). Wskaźnik ten ocenia kraje na trzech płaszczyznach: „długie i zdrowe życie” (long and healthy life), „wiedza” (knowledge) oraz „dostatni standard życia” (decent standard of living).

Analizie podlegają trzy wskaźniki: dochód narodowy brutto na osobę według parytetu siły nabywczej, spodziewana długość życia oraz średnia liczba lat spędzonych w szkole w przypadku dorosłych (dla osób w wieku 25 i więcej lat) i spodziewana liczba lat edukacji dla dzieci wchodzących w wiek szkolny. Dla każdego składnika najwyższa rzeczywista wartość oznacza 1, a najniższa 0. Na takiej podstawie przelicza się wartości dla każdego kraju, a syntetyczny wynik oblicza się za pomocą średniej geometrycznej.

Kraje ze wskaźnikiem co najmniej 0,710 uważa się za wysoko rozwinięte, a poniżej 0,536 za rozwinięte słabo. W 2012 roku przy średniej światowej 0,694 najwyższą wartość osiągnęła Norwegia – 0,955, a najniższą Niger – 0,304.

Ilustracja przedstawia mapę świata. Wody zaznaczono kolorem niebieskim. Na mapie za pomocą czterech kolorów przedstawiono zróżnicowanie rozwoju społecznego (wskaźnik rozwoju społecznego HDI) w dwa tysiące czternastym roku. Kolorem ciemnym zielononiebieskim oznaczono państwa bardzo wysoko rozwinięte – Kanadę, Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, Argentynę, Chile, państwa w środkowej i zachodniej części Europy, Arabię Saudyjską, Japonię i Koreę Południową, Australię i Nową Zelandię.Kolor zielony obrazujący państwa wysoko rozwinięte występuje w północnej części Ameryki Południowej, w Meksyku, we wschodniej części Europy i w przeważającej części Azji środkowej i północnej.Kolor brunatny i pomarańczowy obrazujący państwa średnio i słabo rozwinięte gospodarczo występuje w Afryce i południowej części Azji.Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwadzieścia stopni.Na dole mapy narysowano cztery kolorowe prostokąty i opisano jaką wielkość wskaźnika rozwoju społecznego przedstawia dany kolor.

Zróżnicowanie wskaźnika rozwoju społecznego – HDI

Na mapie zaobserwować można duże zróżnicowanie przestrzenne rozwoju społecznego na świecie. Do krajów o najwyższym wskaźniku HDI zaliczyć można państwa Ameryki Północnej, Europy, Australii, Japonii i Korei Południowej. Kraje Ameryki Łacińskiej oraz duża część Europy Środkowo‑Wschodniej niedostatki rozwoju ekonomicznego (niższe PKB) uzupełniły wysokimi wskaźnikami dotyczącymi oczekiwanej długości życia i wskaźnikami związanymi z edukacją. Kraje Azji Wschodniej i Południowej, by zwiększyć HDI, powinny podnieść wartości wskaźników na trzech płaszczyznach: średnia liczba lat edukacji otrzymanej przez mieszkańców w wieku 25 lat i starszych, oczekiwana liczba lat edukacji dla dzieci rozpoczynających proces kształcenia oraz dochód narodowy per capita w USD, liczony według parytetu nabywczego waluty. W najtrudniejszej sytuacji są kraje Afryki Subsaharyjskiej – średnia dla całego regionu to zaledwie 0,475.

3. Czynniki wpływające na rozwój

Przyczyn zróżnicowania poziomu rozwoju państw świata jest wiele. Są to czynniki przyrodnicze oraz pozaprzyrodnicze.

Przykładem kraju, w którego rozwoju znaczącą rolę odegrały czynniki pozaprzyrodnicze, jest Japonia – kraj w zasadzie bez surowców, a do tego wyspiarski, górzysty, z częstymi trzęsieniami ziemi i aktywnym wulkanizmem. Miałby bardzo ograniczone możliwości, gdyby nie specyficzna kultura i procesy modernizacyjne, które nastąpiły po II wojnie światowej.

Państwami, dla których zasoby naturalne odegrały podstawową rolę w ich rozwoju gospodarczym, są na przykład Botswana i Niger. W 1960 roku kraje te miały PKB na osobę odpowiednio 903 $ i 953 $. Pierwszy kraj jest czołowym producentem diamentów, drugi uranu. W 2012 roku ich PKB na osobę wyniosło 703 $ w Nigrze i 13 853 $ w Botswanie.

Pewną rolę odgrywa położenie geograficzne. Przed wielkimi odkryciami geograficznymi Azja Środkowa leżała na bardzo ważnej trasie handlowej z Europy do Chin, czyli na Jedwabnym Szlaku. Zabytki Samarkandy czy Buchary świadczą o ówczesnym bogactwie mieszkańców.

Z kolei geograficzne położenie Szwecji czy Stanów Zjednoczonych w stosunku do innych państw pozwoliło im bogacić się w czasie obu wojen światowych dzięki produkcji zbrojeniowej lub na jej rzecz.

Także procesy historyczne miały znaczący wpływ na rozwój państw, np. wywożenie niewolników (12–20 milionów) przez wieki hamowało rozwój Afryki. Zaś położenie Polski w środku Europy przyczyniało się wielokrotnie do tego, że była ona ze względu na swoje nizinne ukształtowanie terenu oraz geopolityczne usytuowanie obszarem wojen.

Ustrój polityczny również istotnie wpływa na postęp. Kraje będące po II wojnie światowej pod kontrolą Związku Radzieckiego z centralnie planowaną gospodarką, ograniczeniem własności i zredukowanych kontaktach zagranicznych rozwijały się znacznie wolniej niż te z gospodarką rynkową. Przykładem są nadal występujące nierówności w obrębie zjednoczonych Niemiec.

Ilustracja przedstawia mapę Niemiec z podziałem na landy. Wody zaznaczono kolorem niebieskim. Na mapie przedstawiono granice państw i landów oraz dawną granicę między RFN a NRD.Na mapie za pomocą kolorów (odcienie koloru zielonego) przedstawiono średnie dochody w euro na jedną osobę w dwa tysiące jedenastym roku. Opisano nazwy landów i kwoty w euro. Kolor ciemnozielony występuje na południu i zachodzie(najciemniejszym kolorem oznaczono Bawarię i Hamburg), kolory jaśniejsze występują na północnym- wschodzie, rozdziela je wyraźnie linia obrazująca dawną granicę między RFN a NRD. Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwa stopnie.Na dole mapy w legendzie wyjaśniono znaki użyte na mapie – granice oraz opisano zielony pasek w postaci gradientu od szesnastu i pół tysiąca euro na jedną osobę (najjaśniejszy) do dwudziestu siedmiu tysięcy dwustu euro na osobę (kolor ciemnozielony).

Mimo ponad 20 lat od zjednoczenia różnice dochodów w Niemczech są nadal wyraźne

Różnice między państwami koreańskimi są jeszcze wyraźniejsze.

Wybrane wskaźniki rozwoju państw koreańskich wg CIA Factbook
Wskaźnik Korea Południowa Koreańska Republika 
Ludowo‑Demokratyczna
PKB na osobę ($) 33200 1800
Struktura PKB (%) rolnictwo 3 23
przemysł 39 47
usługi 58 29
Spodziewana długość życia (lata) 80 70
Śmiertelność niemowląt na 1000 urodzeń żywych 4 25
HDI 0,909 nie określono

Kolejnym czynnikiem są nieefektywne bądź nieudolne rządy koncentrujące się na utrzymaniu władzy, mnożeniu własnego majątku, wspomaganiu swojego środowiska politycznego, zwalczaniu opozycji, a nie na rozwoju kraju.

Ilustracja przedstawia mapę świata. Wody zaznaczono kolorem niebieskim. Na mapie za pomocą kolorów od zielonego przez żółty i pomarańczowy do czerwonego przedstawiono zagrożenie korupcją w poszczególnych krajach w dwa tysiące czternastym roku. Najniższe zagrożenie korupcją obrazuje kolor zielony (występuje w Kanadzie, Skandynawii i na Nowej Zelandii). Niskie zagrożenie korupcją obrazuje kolor żółty, występujący w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, Chile, zachodniej i środkowej części Europy, Australii, Japonii, Korei Południowej.Pozostałe państwa pokryte są odcieniami koloru pomarańczowego i czerwonego, które obrazują duże zagrożenie korupcją, przy czym najciemniejszy kolor występuje w wielu państwach Afryki, w Korei Północnej, w Wenezueli oraz w Uzbekistanie, Turkmenistanie i Afganistanie.Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwadzieścia stopni.Na dole mapy narysowano dziesięć kolorowych prostokątów i opisano jaką wartość Wskaźnika Postrzegania Korupcji CPI przedstawia dany kolor.

 

W krajach, które na przykład uzyskały niepodległość w ostatnich latach, dziedzictwo kolonializmu nie zostało przezwyciężone. Jednym z jego aspektów są sztucznie poprowadzone granice, przez co w jednym organizmie państwowym znalazły się często odrębne kulturowo grupy etniczne, które choć sumarycznie liczebne, w wielu krajach stanowią mniejszość. Różnice te często prowadzą do destabilizacji, napięć, konfliktów i wojen.

IIlustracja przedstawia mapę Afryki. Wody zaznaczono kolorem niebieskim.Na mapie za pomocą dziesięciu kolorów przedstawiono zróżnicowanie etniczne. Kolory rozłożone są nierównomiernie, ale na północy przeważa kolor niebieski (ludy semickie), a na południe od równika – kolor czerwony (ludy Bantu). Na mapie opisano nazwy ludów.Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dziesięć stopni.Na dole po lewej stronie mapy objaśniono kolory użyte na mapie. Na mapie przedstawiono następujące ludy: semickie, berberyjskie, kuszyckie, nilotyckie, sudańskie, Bantu, Khoisan, austronezyjskie, indoeuropejskie, oraz inne. Dodatkowo kolorem szarym przedstawiono obszary niezamieszkane (obszary pustynne).

Przy ustalaniu granic politycznych w Afryce nie wzięto pod uwagę zróżnicowania etnicznego ludności zamieszkującej określone obszary tworzonych państw

Rozmieszczenie wybranych grup ludności w Afryce
Grupa etniczna Liczebność (mln) Zamieszkiwane kraje
Mandinka 13 Gambia, Gwinea, Mali, Sierra Leone, Wybrzeże Kości Słoniowej, Senegal, Burkina Faso, Liberia, Gwinea Bissau, Niger, Mauretania, Czad
Ibo 15‑30 Nigeria, Kamerun, Sierra Leone, Gwinea Równikowa
Hausa 30‑35 Nigeria, Niger, Czad, Kamerun, Wybrzeże Kości Słoniowej, Sudan
Fulanie 27 Gwinea, Nigeria, Kamerun, Senegal, Mali, Sierra Leone, Republika Środkowoafrykańska, Burkina Faso, Benin, Niger, Gambia, Gwinea Bissau, Czad, Mauretania, Sudan, Togo, Wybrzeże Kości Słoniowej
Berberowie 30 Maroko, Algieria, Libia, Mauretania, Tunezja

Warto pamiętać, jak wyglądało wykształcenie ludności w krajach kolonialnych przed uzyskaniem niepodległości. Pod koniec lat 50. XX wieku na kontynencie Afryki, liczącym wówczas ok. 200 mln mieszkańców, tylko 1/3 dzieci w wieku szkolnym uczestniczyła w podstawowym nauczaniu, a 16% dorosłych umiało czytać i pisać. Liczba absolwentów szkół średnich sięgała zaledwie 8 tysięcy, połowa z nich mieszkała w Ghanie i Nigerii. Na terenie kolonii francuskich nie było ani jednej szkoły wyższej.

Wpływ na rozwój kraju ma także wolność osobista i swoboda działalności. Przykładami są Stany Zjednoczone i kraje Europy Zachodniej z wielowiekową tradycją niezależności. Kontrargument historyczny stanowi Korea Południowa (rządzona dyktatorsko w latach 1953‑1988), a współczesny – Chiny, gdzie rozwój ekonomiczny nie był związany z wolnością.

Równie istotne jest oddziaływanie systemu wartości lub religii. Kastowość społeczności hinduskich ogranicza możliwości edukacyjne i szanse awansu społecznego czy zawodowego. Zakaz lichwy w islamie negatywnie wpływa na możliwości udzielania kredytów. Koncepcja predestynacji spowodowała powstanie protestanckiej etyki pracy. Jeśli buddyzm propaguje wyrzeczenie się pragnień, to trudno oczekiwać od wyznawców zaangażowania w życie doczesne.
Widać wyraźnie, że rozwój kraju jest skutkiem oddziaływania wielu czynników o zmieniającym się znaczeniu.

Na ilustracji owalny kolorowy schemat. W środku niebieski napis rozwój. Od niego strzałki do ośmiu opisanych elementów. Strzałki mają groty w obu kierunkach. Elementy umieszczone na granicy owalu, na kolorowych tłach, które zazębiają się jak puzzle.

Rozwój wynika ze złożonych oddziaływań czynników z różnych sfer przyrodniczych i społeczno-ekonomicznych

4. Inne mierniki i kryteria

Należy pamiętać, że nie wszystkie wskaźniki pomocne w opisie rozwoju społeczno‑ekonomicznego są w danym kraju spełnione na takim samym poziomie. Na przykład Gwinea Równikowa ma PKB na osobę wyższe niż Polska (odpowiednio 25,7 tys. $ i 21,1 tys. $) i jednocześnie ponad dziesięciokrotnie wyższą wartość wskaźnika śmiertelności niemowląt (71 – Gwinea Równikowa i 6 – Polska na 1000 urodzeń żywych).

Dopełnieniem informacji o rozwoju są dane o zróżnicowaniu wewnątrz państw. Opisuje je współczynnik Giniego (Wskaźnik Nierówności Społecznej) – im wartość wyższa dla danego kraju, tym większe rozwarstwienie społeczne w nim panuje.

Ilustracja przedstawia mapę świata. Wody zaznaczono kolorem niebieskim. Na mapie za pomocą dziewięciu odcieni kolorów czerwonego i pomarańczowego przedstawiono nierówności społeczne w poszczególnych państwach w dwa tysiące trzynastym roku. Do zobrazowania zjawiska użyto wskaźnika Giniego. Obszary najciemniejsze oznaczają największe nierówności społeczne i występują w południowej część Afryki, w Ameryce Południowej, w przeważającej część Azji. Kolory jaśniejsze występują w Ameryce Północnej i północnej części Afryki. Najjaśniejsze kolory oznaczające niewielkie wahania nierówności społecznej występują w Europie i Australii. Środkową część Afryki oznaczono kolorem szarym co oznacza brak danych na temat wartości wskaźnika Giniego.Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwadzieścia stopni.Po lewej stronie mapy narysowano dziewięć kolorowych prostokątów i opisano wartości wskaźnika Giniego dla poszczególnych kolorów.

Wskaźnik Nierówności Społecznej (współczynnik Giniego) w 2013 r.

Polecenie 3

Spróbuj znaleźć inny lub zaproponować własny wskaźnik rozwoju. Przedstaw jego mocne i słabe strony.

Z mapy wynika, że w krajach wysoko rozwiniętych nierówności społeczne są mniejsze. W krajach o mniejszych różnicach rozwój następuje szybciej.

Wymienione kryteria nie wyczerpują listy. Stopień rozwoju kraju można opisywać pod wieloma względami. Poniższa tabela prezentuje ich przykładowe zestawienie.

Wybrane wskaźniki opisujące stopień rozwoju społeczno‑gospodarczego państw
Kryterium Kraje wysoko rozwinięte Kraje słabo rozwinięte
PKB per capita wysokie niskie
Śmiertelność niemowląt niska wysoka
Zużycie energii per capita wysokie niskie
Analfabetyzm niski wysoki
Udział usług w tworzeniu PKB wysoki niski
Spodziewana długość życia wysoka niska
Liczba ludności przypadająca na 1 lekarza niska wysoka
Odsetek ludności z dostępem do szerokopasmowego Internetu wysoki niski
Współczynnik Giniego niski wysoki

Ciekawostka

W 1977 roku władca (wówczas) Cesarstwa Środkowoafrykańskiego Jean‑Bédel Bokassa na ceremonię koronacyjną przeznaczył 1/3 budżetu państwa.

Ciekawostka

W Zimbabwe, jednym z krajów o najniższym PKB na mieszkańca, w pierwszej dekadzie XXI wieku hiperinflacja dochodziła do poziomu 13,2 mld procent miesięcznie (516 trylionów procent w stosunku rocznym), a bankomaty nie potrafiły obsługiwać kwot posiadających tak wielką ilość zer.

Na zdjęciu banknot. Na banknocie napisy. Na środku rysunek trzech dużych skał ułożonych jedna na drugiej. W dole las.

Wyższych nominałów nie drukowano – od 2009 roku Zimbabwe nie ma własnej waluty

Podsumowanie

  • Rozwój może być definiowany jako osiągnięty stan lub też proces.

  • Istnieje wiele kryteriów opisujących rozwój:

    • ilościowe, np. PKB per capita;

    • jakościowe, np. wskaźnik zadowolenia z życia;

    • złożone, np. wskaźnik rozwoju społecznego (HDI).

  • Obecny poziom rozwoju wynika ze wspólnego oddziaływania czynników przyrodniczych oraz społeczno‑ekonomicznych.

  • Większość wskaźników nie pokazuje zróżnicowania wewnątrz krajów.

Praca domowa

Polecenie 4.1

Wybierz 5 państw różniących się, twoim zdaniem, między sobą poziomem rozwoju i znajdź dane opisujące ten poziom.
Zestaw je i oceń, czy twoje przewidywania zostały potwierdzone.

Polecenie 4.2

W 2000 roku jedynie 2% mieszkańców Afryki miało telefony komórkowe, obecnie ta wielkość sięga 70%.
Oceń, w jaki sposób wpływa to na rozwój.

Słowniczek

dochód narodowy brutto

wartość produktu krajowego brutto (PKB) pomniejszona o przychody firm uzyskane za granicą i wydatki tam poniesione

koncepcja predestynacji

według tej koncepcji Bóg nie musi kierować się ziemskim poczuciem sprawiedliwości, losy ludzkie są z góry przez Niego określone i żeby się przekonać, jakie jest to przeznaczenie, człowiek powinien „sprowokować” Boga, żeby mu to oznajmił; informację tę otrzyma, wykonując pracę – powodzenie w zawodowej działalności dowodzi bożego błogosławieństwa, a niepowodzenie braku łaski

parytet siły nabywczej

wskaźnik pozwalający na porównanie rzeczywistej siły nabywczej, czyli ile standardowych dóbr można nabyć w przeliczeniu na wybraną walutę, najczęściej dolary amerykańskie

produkt krajowy brutto (PKB)

wartość produktów i usług wytworzonych w państwie w ciągu roku

Kategoria: Moje artykuły | Dodał: kolo (2019-03-13)
Wyświetleń: 70 | Rating: 0.0/0
Liczba wszystkich komentarzy: 0
Imię *:
Email *:
Kod *:
Kategorie sekcji
Mini-czat
Statystyki

Ogółem online: 1
Gości: 1
Użytkowników: 0
Formularz logowania
 Statystyki