Witaj, Gość
Główna » Artykuły » Moje artykuły

WODY NA ZIEMI

Wody na Ziemi

Początki życia na Ziemi miały miejsce w oceanie. Dopiero po ok. 3 mld lat pierwsze organizmy wyszły na ląd. Woda wciąż jest jednak czynnikiem niezbędnym do życia dla każdego organizmu. Nawet nasze ciała w ok. 70% składają się właśnie z niej. Znaczenie wody na Ziemi jest naprawdę ogromne.

Kliknij, aby uruchomić podglądIlustracja przedstawia fragment zatoki. W centralnej części znajduje się statek pasażerski. Po lewej stronie są zacumowane małe żaglówki. Woda w morzu bardzo czysta, przezroczysta, niebieska. Ląd otaczający zatokę górzysty, porośnięty zieloną roślinnością. W tle na drugim planie otwarte morze. Niebo błękitne. Na niebie obłoki.

93% ziemskich zasobów hydrosfery to słone wody mórz i oceanów

Już wiesz

  • że para wodna jest ważnym składnikiem ziemskiej atmosfery;

  • jaki jest przebieg ogólnej cyrkulacji atmosfery i związane z tym zróżnicowanie opadów w różnych strefach klimatycznych i odmianach klimatu na Ziemi;

  • jakie rodzaje opadów i osadów atmosferycznych występują w przyrodzie.

Nauczysz się

  • wyjaśniać, czym jest hydrosfera;

  • objaśniać przyczyny zróżnicowania przestrzennego występowania wód na Ziemi;

  • przedstawiać poszczególne rodzaje wód – oceany, morza, rzeki, jeziora i wody podziemne;

  • wyjaśniać wpływ dostępności wody na cywilizację ludzką w przeszłości, obecnie i w przyszłości.

1. Jakie są zasoby wody w przyrodzie?

Łączne zasoby wodne Ziemi oceniane są na niespełna 1,4 mld km3. Zdecydowana większość znajduje się w morzach i oceanach. Rośliny i zwierzęta w nich bytujące mają zatem wody pod dostatkiem. Warto jednak pamiętać, że stworzenia oceaniczne i morskie żyją w wodzie słonej, muszą więc radzić sobie z problemem usuwania nadmiaru soli. Z większymi trudnościami zmagają się organizmy lądowe. Zaledwie 3‑3,5% zasobów wody występuje na lądach, a większość z nich to lądolody, lodowce, wieczne śniegi i lód gruntowy oraz głębinowe wody podziemne. Tylko maleńka część wód lądowych jest dostępna dla roślin, zwierząt i ludzi. Znajduje się w jeziorach, rzekach, bagnach, glebie i w atmosferze oraz w samych organizmach. Jednak nawet ta niewielka część zasobów wody rozmieszczona jest bardzo nierównomiernie. Duże zróżnicowanie warunków klimatycznych powoduje, że łatwy dostęp do niej spotykamy w obszarach okołorównikowych, a w porze deszczowej w obszarach o klimacie podrównikowym i monsunowym. Wystarczający dostęp do wody zapewniają także klimat podzwrotnikowy morski w porze zimowej oraz klimaty umiarkowane w odmianach morskich i przejściowych. Ogromne obszary kuli ziemskiej, znajdujące się głównie w zwrotnikowej strefie klimatycznej, pokrywają tereny pustynne i półpustynne, gdzie wody brakuje przez cały rok lub przez większą jego część. Podobnie dzieje się w porze suchej w klimatach podrównikowych, podzwrotnikowych i monsunowych. Terytoria o klimatach kontynentalnych w strefach podzwrotnikowej i umiarkowanej mają z reguły w roku dwa okresy suche. W strefach polarnych woda w postaci ciekłej niemal nie występuje.

Kliknij, aby uruchomić podglądNa ilustracji trzy jednakowej wielkości diagramy słupkowe. Diagram zielony – skład procentowy wszystkich zasobów wodnych na Ziemi z podziałem na wody słone i słodkie. Diagram beżowy – skład procentowy wody słodkiej z podziałem na wody powierzchniowe, podziemne i uwięzione w pokrywie lodowej oraz lodowcach. Diagram niebieski – skład wód powierzchniowych z podziałem na rzeki, bagna i jeziora.

Zasoby wodne

Polecenie 1

Zinterpretuj wykres przedstawiający zasoby wody na Ziemi i określ możliwe źródła słodkiej wody dla rolnictwa w sytuacji jej niedoboru w glebie i w rzekach.

Polecenie 2

Wybierz jeden z kontynentów i wskaż na nim te obszary, gdzie mamy do czynienia z nadmiarem wody, oraz te, gdzie występuje jej zbyt mało.

Ciekawostka

Geneza wody na Ziemi jest bardzo złożona. Część wydostała się wraz z magmą z głębi naszego globu, a część powstała na drodze połączenia wodoru z tlenem znajdującym się w atmosferze. Najwięcej wody dotarło do Ziemi w postaci okruchów zderzających się z naszą planetą komet i asteroid zbudowanych głównie z tego składnika. Trwało to miliardy lat.

Kliknij, aby uruchomić podgląd

Rozgwieżdżone granatowe niebo, na środku biała kometa opadająca pionowo w dół.

Kometa Lovejoy sfotografowana ze znajdującej się na orbicie ziemskiej Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Fragmenty komet i asteroid wpadające w ziemską atmosferę są źródłem części zasobów wody na naszej planecie

Na zdjęciu skalista bryła krążąca w ciemnej przestrzeni. Nad nią sonda. Kadłub sondy ma kształt prostopadłościanu. Z przeciwnych stron kadłuba rozpościerają się dwa panele ogniw słonecznych. Poniżej sondy lądownik w kształcie cylindra z trójnożną podstawą.

Sonda kosmiczna Rosetta wysyła lądownik Philae na kometę 67P/Czuriumow-Gierasimienko (artystyczna wizja)

Szara pofałdowana powierzchnia przypominająca skały. W prawym rogu czarne tło.

Zdjęcie komety 67P wykonane przez sondę Rosetta. Dzięki badaniu powierzchni i składu chemicznego komety naukowcy chcą m.in. potwierdzić hipotezy wyjaśniające powstanie Układu Słonecznego

Ważne!

Pomimo ogromnych zasobów wody pitnej na Ziemi jej bezmyślne zanieczyszczanie powoduje, że coraz silniej odczuwamy jej niedobór. Szczególnie wrażliwe na to są jeziora, rzeki i płytko zalegające wody podziemne. Na nasze nieszczęście to właśnie one stanowią podstawowe źródło wody pitnej dla ludzi i zwierząt.

Kliknij, aby uruchomić podglądZdjęcie zanieczyszczonego odpadami brzegu jeziora. Głównie plastikowe butelki. W tle pojedyncze palmy na brzegu jeziora. Na drugim planie odległy brzeg jeziora porośnięty lasem.

Odpady na brzegu Jeziora Maracaibo w Ameryce Południowej

Uwaga!

Bez wody człowiek może przeżyć kilka dni. Jednakże niektóre choroby przewodu pokarmowego, choroby wywołujące gorączkę, intensywny wysiłek, wysoka temperatura otoczenia i wiele różnych substancji spożywanych przez ludzi mogą spowodować głębokie odwodnienie i śmierć nawet w ciągu jednej doby.

2. Typy mórz i charakterystyka wód morskich

Wszechocean, czyli obszar połączonych ze sobą wszystkich oceanów i mórz, pokrywa ok. 71% powierzchni naszej planety. Dzięki połączeniu wód ich poziom jest zasadniczo taki sam. Różne czynniki mogą jednak powodować krótkotrwałe bądź okresowe zmiany tego poziomu na pewnej części wszechoceanu. Na Ziemi wydzielono 4 oceany, których granice tworzą lądy oraz umowne linie wytyczone przez człowieka.

Wyróżniamy:

  • Ocean Spokojny (Pacyfik) obejmujący prawie połowę wszechoceanu,

  • Ocean Atlantycki stanowiący ok. 25% wszechoceanu,

  • Ocean Indyjski (ok. 21%),

  • Ocean Arktyczny (ok. 4%).

Są też klasyfikacje wyróżniające 3 (nie wydziela się wtedy Oceanu Arktycznego) lub 5 oceanów (wody wokół Antarktydy uważa się wówczas za Ocean Południowy).

Niektóre fragmenty oceanów zwyczajowo nazywamy morzami. Przeważnie wyróżnia się 5 głównych typów mórz:

  • morza otwarte (bez wyraźnej granicy z oceanem),

  • morza przybrzeżne (ograniczone lądem i archipelagami wysp lub półwyspami),

  • morza międzywyspowe (otoczone wyspami),

  • morza śródziemne międzykontynentalne (ograniczone brzegami dwóch kontynentów),

  • morza śródziemne wewnątrzkontynentalne (otoczone lądami jednego kontynentu).

Fragmenty mórz z trzech stron otoczone lądem nazywamy zatokami, a zwężenia obszaru wodnego rozdzielające dwa obszary lądowe – cieśninami.

Kliknij, aby uruchomić podglądIlustracja przedstawia mapę hipsometryczną świata. W obrębie lądów występują obszary w kolorze zielonym, żółtym, pomarańczowym i czerwonym. Morza zaznaczono kolorem niebieskim. Cienką czerwoną linią zaznaczono kontur Polski. Czerwoną linią oznaczono granicę kontynentów. Na mapie opisano nazwy kontynentów, półwyspów, wysp, głównych nizin, wyżyn i pasm górskich, pustyń, oceanów, mórz, basenów, głównych rzek i jezior . Oznaczono i opisano główne miasta. Obszar Antarktydy i Grenlandii oznaczono biało-szarym gradientem, obrazującym lądolód. Wzdłuż równoleżnika sześćdziesiąt stopni szerokości geograficznej południowej przebiega zasięg lodu pływającego oznaczony przerywaną linią kropkowaną. Podobna linia przebiega wzdłuż wybrzeży Grenlandii , Kurylów i Półwyspu Kamczatka na północy. Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwadzieścia stopni. Po lewej stronie mapy na dole w legendzie umieszczono prostokątny pionowy pasek. Pasek podzielono na dziewięć części. U góry – czerwony i ciemnopomarańczowy, dalej jasnopomarańczowy i żółty, kolejno cztery odcienie niebieskiego od jasnego do ciemnoniebieskiego. W legendzie opisano izobaty: dwieście metrów poniżej poziomu morza, dwa tysiące metrów poniżej poziomu morza, pięć tysięcy metrów poniżej poziomu morza . Opisano poziomice: zero metrów (poziom morza), dwieście metrów powyżej poziomu morza, pięćset metrów powyżej poziomu morza, dwa tysiące metrów powyżej poziomu morza, pięć tysięcy metrów powyżej poziomu morza. Po lewej stronie mapy u góry w legendzie umieszczono znaki występujące na mapie wraz z ich opisami: rzeka, rzeka okresowa, jezioro, jezioro słone, wodospad, kanał, lądolód, lodowiec szelfowy, zasięg stałej pokrywy lodowej na morzu, zasięg lodu pływającego, teren podmokły, pustynia piaszczysta, rafy koralowe, szczyt, wulkan czynny, miasto, granica kontynentów, granica oceanów.

 

Polecenie 3

Wskaż na mapie świata przykłady 5 różnych typów mórz.

Temperatura wszechoceanu poniżej 1,5 tys. m głębokości wynosi pomiędzy 1°C a 3°C. Wody powierzchniowe natomiast mogą mieć temperaturę od nieznacznie poniżej 0°C do ponad 30°C.
Średnie zasolenie oceanów waha się między 30‰ a 38‰ w zależności od szerokości geograficznej i klimatu. Zasolenie mórz jest bardziej zróżnicowane i waha się od 7–8‰ w Morzu Bałtyckim do 46‰ w Morzu Czerwonym. Wody oceanów i mórz podlegają różnym ruchom. Najważniejsze z nich to pływyprądy morskie i falowanie.

Kliknij, aby uruchomić podglądIlustracja przedstawia mapę świata. Opisano kontynenty i oceany. Wody zaznaczono kolorem niebieskim. Na mapie w obrębie mórz i oceanów zaznaczono niebieskimi strzałkami zimne prądy morskie, a czerwonymi strzałkami ciepłe prądy morskie. Na strzałkach zapisano nazwy prądów. Większość czerwonych strzałek przebiega równoleżnikowo w okolicach równika i wzdłuż zwrotnika Raka, zmieniając kierunek u wybrzeży kontynentów. Większość strzałek niebieskich przebiega na obszarze półkuli południowej, skierowane są z zachodu na wschód i zmieniają kierunek w kierunku północnym u wybrzeży kontynentów. Wzdłuż wybrzeży Ameryki Północnej, Grenlandii, Europy Zachodniej i Azji Wschodniej z kierunku północnego płyną zimne prądy morskie w kierunku południowym. Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwadzieścia stopni. W legendzie umieszczono opisane strzałki – niebieską dla prądów zimnych i czerwoną dla prądów ciepłych.

 

Polecenie 4

  • Na mapie świata przedstawiającej prądy morskie wskaż Prąd Peruwiański oraz Prąd Brazylijski i oceń, jakie jest ich znaczenie dla klimatu Ameryki Południowej.

  • Wskaż na mapie Prąd Wschodnioaustralijski oraz Prąd Zachodnioaustralijski i oceń, jakie jest ich znaczenie dla klimatu wybrzeży Australii.

  • Przy odpowiedzi wykorzystaj także mapę stref klimatycznych świata i mapę stref roślinnych na kuli ziemskiej .

Kliknij, aby uruchomić podgląd

Ilustracja przedstawia żółte Słońce na czarnym tle. Dookoła Słońca na orbicie Ziemi umieszczono cztery modele Ziemi w różnych położeniach. Dookoła każdego modelu Ziemi krąży po orbicie Księżyc. Jest w różnych położeniach. Każdy model Ziemi ma niebieskawą otoczkę różnej grubości. To woda. Otoczka jest grubsza gdy jest przypływ. Następuje to wówczas gdy Ziemia, Księżyc i Słońce znajdują się w jednej linii.

Siły grawitacji Księżyca i Słońca powodują cykliczny wzrost (przypływ) i spadek (odpływ) poziomu wody w morzach i oceanach

Dwa zdjęcia ułożone poziomo. Na górnym zdjęciu brzeg morza w czasie odpływu. Po prawej stronie zdjęcia widać brzeg. Od lewego dolnego rogu odchodzi łacha piachu, odsłonięta z powodu obniżenia się poziomu wody w morzu. Na dolnym zdjęciu to samo ujęcie, woda całkowicie przykrywa łachę piachu. To przypływ.

Plaża podczas odpływu (A) i przypływu (B) na wybrzeżu w południowo-zachodniej Anglii

Polecenie 5

Wyjaśnij, jak mogą się przejawiać przypływy i odpływy na wybrzeżach mórz. Czy mogą mieć znaczenie dla portów morskich?

Polecenie 6

Wyjaśnij związek między klimatem a temperaturą i zasoleniem wód oceanicznych.

Ciekawostka

Duże, słone jeziora są niekiedy nazywane morzami. Określenie to z geograficznego punktu widzenia jest nieprawidłowe, ale ze względu na tradycję nie zostało zmienione. Przykładami takich jezior są Morze Kaspijskie oraz Morze Martwe.

Kliknij, aby uruchomić podglądNa zdjęciu osoba unosząca się na powierzchni słonej wody w morzu. Woda w morzu jasnoniebieska.

Dzięki bardzo dużemu zasoleniu (220-360‰) człowiek zanurzony w Morzu Martwym utrzymuje się na powierzchni wody

Uwaga!

Trzęsienia ziemi i wybuchy wulkanów pod dnem oceanu oraz uderzenia wielkich meteorytów albo osunięcia skał mogą powodować powstanie wysokiej i śmiertelnie groźnej fali nazywanej tsunami.

fullscreen

Katastrofalne skutki fal tsunami

3. Rzeki świata

Wodę płynącą po powierzchni lądu pod wpływem siły grawitacji możemy nazwać strumieniem, strugą, potokiem, rzeką lub ogólnie ciekiem. Trudno precyzyjnie i jednoznacznie określić różnice między nimi. Zasadniczo uznano, że większe obiekty, którymi płynie znaczna ilość wody, zasługują na miano rzeki. W Polsce umownie przyjęto, że z rzeką mamy do czynienia wówczas, gdy zasilają ją wody z obszaru zwanego dorzeczem. Dorzecze to teren o powierzchni co najmniej 100 km², z którego wody powierzchniowe wpadają do rzeki i jej dopływów aż do miejsca, gdzie ta rzeka wpada do innej rzeki, morza lub obszaru bezodpływowego.

Rzeka, która uchodzi do morza lub bezodpływowego jeziora, jest rzeką główną. Każda mniejsza rzeka lub strumień zasilające wybraną rzekę to jej dopływ. Umowna linia ograniczająca dorzecze nazywana jest działem wodnym. Obszar, z którego wszystkie rzeki główne wraz z dopływami wpadają do jednego morza (oceanu, jeziora bezodpływowego), to zlewisko. Miejsce, w którym rzeka wpada do większej rzeki, jeziora, morza lub oceanu, określamy mianem ujścia.

Rzeki zasilane są najczęściej wodami gruntowymi, deszczowymi, wodami z topniejących lodowców oraz z topniejącego śniegu. W strefie klimatów umiarkowanych rzeki zwykle zasilane są z dwóch lub nawet trzech źródeł.
Z punktu widzenia człowieka rzeki mają ogromne znaczenie. Stanowią źródło wody pitnej, ryb i wody niezbędnej dla różnych dziedzin gospodarki. Są szlakami transportowymi. Po spiętrzeniu wody rzeczne napędzają turbiny w elektrowniach wodnych wytwarzających prąd elektryczny. Dawniej rzeki pełniły również funkcję obronną. Obecnie nadal często wyznaczają granice państwowe, administracyjne lub granice krain geograficznych.

Kliknij, aby uruchomić podglądIlustracja przedstawia mapę Polski. Na mapie granatową linią zaznaczono dział wodny zlewisk Morza Bałtyckiego, Morza Czarnego i Morza Północnego. Linia ta przebiega wzdłuż południowej granicy Polski w dużej mierze całkowicie się z nią pokrywając. Kolorami oznaczono powierzchnie dorzeczy rzek na obszarze poszczególnych zlewisk. Kolory żółte i pomarańczowe obejmują zlewisko Morza Bałtyckiego czyli dorzecze Wisły, Odry, Pregoły, Niemna i rzek Przymorza i zajmują centralną oraz północną część mapy. Kolory zielone obejmują zlewisko Morza Czarnego czyli dorzecze Dunaju, Dniestru i Dniepru i obejmują południową część mapy oraz niewielkie obszary w rejonie wschodniej granicy Polski. Kolorem fioletowym oznaczono zlewisko Morza Północnego, które na mapie pokrywa się z dorzeczem Łaby. Czerwoną linią przedstawiono działy wodne dorzeczy. Czerwonymi kropkami zaznaczono miasta wojewódzkie. Opisano rzeki i jeziora. Po prawej stronie mapy w legendzie umieszczono w pionie dziewięć kolorowych prostokątów, które opisano nazwami dorzeczy. Poniżej podano tabelę z informacjami na temat wielkości powierzchni poszczególnych dorzeczy.

Dorzecza na terenie Polski

Polecenie 7

  • Na zamieszczonej powyżej mapie wskaż: rzekę główną, dopływ, ujście, dział wodny i dorzecze.

  • Wskaż fragmenty obszaru Polski, które nie leżą w dorzeczu Wisły i Odry.

  • Wskaż fragmenty obszaru Polski, które leżą w zlewisku Morza Północnego oraz w zlewisku Morza Czarnego.

Ciekawostka

Najstarsze cywilizacje na Ziemi powstawały 5‑6 tys. lat temu (a może nawet wcześniej) w dolinach wielkich rzek. Regularnie powtarzające się wylewy Tygrysu i Eufratu (Mezopotamia), Nilu (Egipt), Jangcy i Huang He (Chiny), Indusu (Cywilizacja doliny Indusu) oraz sprzyjający klimat umożliwiły rozwój rolnictwa, które zapewniało żywność dla tworzących się państw i kultur.

Polecenie 8

  • Sprawdź w różnych źródłach, jakimi wodami zasilane są rzeki: Kongo, Ganges i Wisła.

  • Wskaż na mapie świata przykłady rzek, których wody wykorzystywane są do nawadniania pól, produkcji energii elektrycznej oraz do celów transportowych.

  • Wskaż na mapie świata obszary, na których rozwinęły się najstarsze cywilizacje. Sprawdź na mapach klimatycznych, czy na tych obszarach przez cały rok występują opady deszczu. Wyjaśnij, jaką korzyść mogli mieć ludzie żyjący w sąsiedztwie wielkich rzek.

Uwaga!

Charakter i rodzaj zasilania rzek powoduje, że na wielu zdarzają się gwałtowne wezbrania płynącej nimi wody. Jeżeli wody wylewają się z koryta, mamy wówczas do czynienia z powodzią. W Polsce zjawisko to występuje najczęściej na wiosnę, gdy przychodzi gwałtowne ocieplenie, w wyniku którego jeszcze stosunkowo gruba pokrywa śniegu ulega stopieniu, albo latem po szczególnie intensywnych i długotrwałych opadach.

Kliknij, aby uruchomić podgląd

Powódź we Wrocławiu spowodowana wezbraniem wód Odry w lipcu 1997 roku

Ilustracja zawiera dwa zdjęcia przedstawiające miasto podczas powodzi na przykładzie Wrocławia latem tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego siódmego roku. Oba zdjęcia wykonane w tym samym miejscu, prawa fotografia sprawia wrażenie przedłużenia lewej. Słoneczny dzień, osiedle mieszkaniowe, po lewej stronie fragment wielopiętrowego bloku z wielkiej płyty, po prawej niska zabudowa szeregowa, osiedle domów dwupiętrowych z czerwonymi spadzistymi dachami w budowie. Stan surowy otwarty, brak okien. Na pierwszym planie zalane trawniki i ścieżki na osiedlu. Nad powierzchnią wody widoczne zielone korony drzew. W tle zdjęcia zalesiony teren. Widoczne są tylko korony drzew. Zielone drzewa rozciągają się po horyzont. Woda sięga do parterowych okien wszystkich obecnych w kadrze zabudowań.

 

Ilustracja zawiera dwa zdjęcia przedstawiające miasto podczas powodzi na przykładzie Wrocławia latem tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego siódmego roku. Oba zdjęcia przedstawiają to samo miejsce z różnych ujęć. Słoneczny dzień, osiedle bloków z wielkiej płyty. Zdjęcie po lewej stronie ma na pierwszym planie zalane trawniki i ścieżki na osiedlu miejskim. Nad powierzchnią wody widoczne zielone korony drzew. Na lewo wysoki dziesięciopiętrowy blok. W tle dwa takie same bloki. Na prawo widoczny fragment czwartego bloku. W tle domy i drzewa. Prawe zdjęcie pokazuje na pierwszym planie zalane trawniki i drzewa. Nad powierzchnią wody widoczne tylko korony drzew. W tle osiedle wysokich dziesięciopiętrowych bloków. Bloki gęsto zabudowane obok siebie. Na lewym i prawym zdjęciu bloki pomalowane na biało. W wodzie odbicia bloków i białych chmur. Woda sięga do balkonów na parterze budynków.

 

Ilustracja zawiera dwa zdjęcia przedstawiające miasto podczas powodzi na przykładzie Wrocławia latem tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego siódmego roku. Lewe zdjęcie wykonane w słoneczny dzień przedstawia teren z góry. Na pierwszym planie zalane trawniki i ścieżki na osiedlu miejskim. Obok drzewa widać wystający z wody sam dach samochodu. Nad powierzchnią wody widoczne zielone korony drzew. Na lewo widoczny czerwony dach niskiego zabudowania. Na prawo w głębi kadru osiedle domów szeregowych w budowie. Domy dwupiętrowe z cegły. Czerwone spadziste dachy. W tle teren leśny. Niebieskie niebo. Zdjęcie po prawej stronie przedstawia zalane tereny przed blokiem na osiedlu oglądane z okien sąsiedniego bloku. Na pierwszym planie mętna brązowa woda. Na powierzchni wody łódź ratunkowa z czterema osobami. W tle widoczne dolne piętra bloku zalanego wodą do połowy parteru. Po lewej stronie wystający z wody dach samochodu dostawczego lub autobusu komunikacji miejskiej.

 

Ilustracja zawiera dwa zdjęcia przedstawiające miasto podczas powodzi na przykładzie Wrocławia latem tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego siódmego roku. Na lewym zdjęciu pokazane jest podwórko otoczone starymi kamienicami. Cały teren jest zalany do wysokości połowy parteru. Na jedynym wyniesionym fragmencie terenu zaparkowane są samochody. Część z pojazdów, które nie zmieściły się na samej górze wzniesienia jest zalana do połowy. Po prawej stronie kadru widoczne samochody stojące niżej zalane po dach. Na lewo samochody zalane na wysokość kół. Przed samochodami widoczny jest ponton z trójką ludzi w środku. W tle wysokie pięciopiętrowe kamienice. Kamienice wykonane z szarej cegły. Po lewej i prawej stronie zdjęcia wysokie drzewo. Korona drzewa pokryta liśćmi. Na zdjęciu po prawej ten sam widok nieco z góry i w szerszej perspektywie. Zdjęcie wykonane z okna jednej z kamienic. Środek zalanego zupełnie podwórka kamienicznego zajmuje wzniesienie zastawione samochodami. Kilkanaście pojazdów jest suchych, drugie tyle częściowo lub całkowicie zanurzonych w wodzie. Po prawej stronie zdjęcia widoczny jest wysoki ceglany mur. U jego podnóża stoi duży kontener na śmieci zalany aż po klapy.

 

Ilustracja zawiera dwa zdjęcia przedstawiające miasto podczas powodzi na przykładzie Wrocławia latem tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego siódmego roku. Na lewym zdjęciu pogodny dzień, zalane ulice, tory tramwajowe, przystanek tramwajowy i chodniki prezentowane z perspektywy chodnika lub nieco dalszej. W tle niskie pawilony i zielone drzewa. Na zdjęciu po prawej widoczni są przechodnie i mieszkańcy przyglądający się zalanej ulicy. Na środku kadru zalane schody do przejścia podziemnego i samo przejście, obecnie w postaci wielkiej zalanej dziury. W tle bloki mieszkalne oraz okrągły duży budynek po lewej stronie. Nad zalanymi ulicami widoczne oświetlenie sygnalizacyjne nad skrzyżowaniem, obecnie wyłączone.

 

Ilustracja zawiera dwa zdjęcia przedstawiające miasto podczas powodzi na przykładzie Wrocławia latem tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego siódmego roku. Oba zdjęcia przedstawiają skutki powodzi już po opadnięciu wody. Na lewym zdjęciu widoczna ulica o zabudowie kamienicznej. Na pierwszym planie duże płyty chodnika pokrytego resztkami błota naniesionego przez wodę. Na lewo budynki szeregowo ustawione wzdłuż chodnika. W tle widoczne dwa samochody. Jeden samochód to żółta furgonetka. Drugi samochód to ciemny samochód osobowy. Przy budynkach zalegają resztki po workach z piaskiem. Po prawej stronie zdjęcie przedstawia fragment ulicy z chodnikiem i zabudową kamieniczną. Płyta chodnika pokryta błotem, sklepy zajmujące parter zabudowań mają zniszczone witryny i wybite szyby. Na uszkodzonych drzwiach widać ślady zabezpieczania pianką budowlaną. W sklepach widoczne resztki mebli. Wzdłuż muru kamienic leżą worki wypełnione piaskiem.

 

Ilustracja zawiera dwa zdjęcia przedstawiające miasto podczas powodzi na przykładzie Wrocławia latem tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego siódmego roku. Na zdjęciu po lewej stronie osiedle blokowe z trawnikiem na pierwszym planie. Za trawnikiem leży sterta zniszczonych mebli, drzwi, sprzętów codziennego użytku. Wysokość sterty to około dwa metry, szerokość powyżej dziesięciu metrów. Zniszczone przedmioty zajmują całą szerokość zdjęcia. Sięgają od lewej do prawej krawędzi zdjęcia. W tle, za stertą, osiedle dziesięciopiętrowych bloków. Dwa bloki po lewej i dwa bloki po prawej stronie zdjęcia. Ściany bloków białe. Balkony pomalowane na brązowo. Bloki sięgają górnej krawędzi zdjęcia. Pomiędzy blokami drzewa pokryte zielonymi liśćmi. Zdjęcie po prawej stronie przedstawia centrum miasta, a konkretnie zbliżenie na witryny dwóch sklepów, prawdopodobnie w zabudowie kamienicznej. Na pierwszym planie brudny chodnik. Płyty chodnika pokryte wyschniętym mułem naniesionym przez powódź. Drzwi sklepów i witryny okienne metalowe, uszczelnione pianką budowlaną i zamknięte na kłódki. Szyba w lewej witrynie jest nienaruszona. Prawa witryna jest bez szyby. We wnętrzu pomieszczenia widoczne resztki zniszczonych mebli. Ściana budynku zniszczona. Tynk i farba obdrapane do wysokości około półtora metra, znacząca poziom wody podczas powodzi. Na progu lewych drzwi poukładane worki z piaskiem.

 

4. Jeziora. Wody podziemne

Jezioro to naturalne, śródlądowe, pozbawione bezpośredniego kontaktu z morzem zagłębienie terenu wypełnione wodą. Umownie przyjmuje się, że jezioro ma powierzchnię przynajmniej 1 ha. Zbiorniki wody mniejsze od jezior nazywamy stawami. Jezioro musi mieć stały lub okresowy dopływ wody, aby parowanie z powierzchni i odpływ wody nie spowodowały jego całkowitego i definitywnego wyschnięcia. Geografowie stosują wiele podziałów jezior, biorąc pod uwagę m.in.: ich genezę (sposób powstania misy jeziornej), sposób zasilania w wodę, zawartość soli mineralnych, temperaturę wody, procesy biologiczne, etap rozwoju jeziora.

Wyróżniono ok. 20 typów genetycznych jezior. Najważniejsze z nich to:

  • jeziora tektoniczne – ich misy powstały na skutek ruchów skorupy ziemskiej (np. Bajkał w Azji, Tanganika w Afryce);

  • jeziora polodowcowe – zagłębienia, w których występują, są skutkiem działalności lądolodu lub lodowca; jest ich wiele rodzajów (np. Mamry na Mazurach, Morskie Oko w Tatrach);

  • jeziora wulkaniczne – powstałe w zagłębieniach wytworzonych przez wulkany (np. w kraterze – Jezioro Kraterowe w Oregonie w Stanach Zjednoczonych); jest ich kilka rodzajów;

  • jeziora przybrzeżne – powstałe na skutek „odcięcia” zatoki od morza przez mierzeję (np. Jezioro Łebsko w Słowińskim Parku Narodowym);

  • jeziora zakolowe (starorzecze) – ich misy są fragmentami dawnych koryt rzek (np. Bużysko koło wsi Prostyń na Mazowszu);

  • jeziora meteorytowe – zagłębienia, w których powstały, są wynikiem uderzeń dużych meteorytów lub małych planetoid (np. Siljan w Szwecji);

  • jeziora reliktowe – pozostałości po większych zbiornikach wodnych, najczęściej morzach wewnątrzkontynentalnych (np. Morze Kaspijskie).

Niektóre jeziora leżą na obszarach bezodpływowych, co znaczy, że wody wpadające do nich już nigdy i nigdzie nie wypływają. Mogą jednak parować lub wsiąkać.

Uwaga!

Jeziora są bardzo narażone na zanieczyszczenie. Wymiana wody następuje w nich bardzo wolno, a proces samooczyszczenia jest bardzo długi. Jakiekolwiek zanieczyszczenia wpadające do jeziora pozostają w nim na długi czas.

Polecenie 9

  • Wskaż na mapie świata Morze Kaspijskie będące największym na świecie jeziorem pod względem powierzchni. Jest to jezioro reliktowe.

  • Wskaż na mapie świata Jezioro Bajkał będące jeziorem o największej na świecie pojemności. Jest to jezioro tektoniczne.

Znacznie więcej wody niż w jeziorach i rzekach znajduje się w porach i szczelinach skał. Są to tak zwane wody podziemne. Pochodzą zwykle z przesiąkania wód opadowych do gleby, a następnie do coraz głębszych warstw skalnych. Tuż pod powierzchnią ziemi występują zanieczyszczone wody zaskórne (przypowierzchniowe). Głębiej zalegają wody gruntowe, których temperatura zmienia się wraz z wahaniami sezonowymi na danym obszarze. Zwykle nadają się do picia. Jeszcze głębiej znajdują się wody głębinowe, których temperatura jest stała i równa średniej wieloletniej dla danego obszaru. Wody głębinowe często są zmineralizowane, a czasem podgrzane ciepłem Ziemi.

Kliknij, aby uruchomić podglądNa ilustracji prostopadłościan z brązowymi warstwami skał poprzedzielanymi warstwami wody. Na wierzchu trawa i drzewa. Z chmur powyżej powierzchni trawy pada deszcz. Z lewej strony ilustracji opisano rodzaje skał i wód przedstawionych na schemacie. Są to naprzemiennie skały przepuszczalne i nieprzepuszczalne. Pomiędzy nimi wody: zaskórne (przypowierzchniowe), gruntowe i głębinowe.

Schemat występowania poszczególnych rodzajów wód podziemnych

Kliknij, aby uruchomić podglądZdjęcie tryskającego ze skał źródła wody. W tle i z prawej strony ściana skalna porośnięta mchem i paprociami. Woda tryska do niewielkiego zbiornika na pierwszym planie.

Miejsce, z którego wody podziemne samoczynnie wypływają na powierzchnię, nazywamy źródłem

Polecenie 10

Zastanów się i wyjaśnij, jak należy budować studnie, aby nie dostawały się do nich wody zaskórne tylko gruntowe.

Podsumowanie

  • Woda jest niezbędna do życia wszystkim organizmom na naszej planecie.

  • Większość zasobów wodnych Ziemi skupiona jest w oceanach i morzach.

  • Zasoby wodne na powierzchni lądów są niewielkie i bardzo nierównomiernie rozmieszczone.

  • Woda oceanów i mórz jest silnie zróżnicowana pod względem temperatury i zasolenia; podlega równocześnie różnym ruchom.

  • Rzeki mają ogromne znaczenie dla człowieka, ale równocześnie stwarzają niebezpieczeństwo powodzi.

  • Jeziora mają różne pochodzenie i są bardzo odmienne pod względem fizycznym, chemicznym i biologicznym.

  • Wody podziemne stanowią największe zasoby wody słodkiej, nie licząc lodowców i lądolodów.

Kategoria: Moje artykuły | Dodał: kolo (2019-03-21)
Wyświetleń: 121 | Rating: 0.0/0
Liczba wszystkich komentarzy: 0
Imię *:
Email *:
Kod *:
Kategorie sekcji
Mini-czat
Statystyki

Ogółem online: 1
Gości: 1
Użytkowników: 0
Formularz logowania
 Statystyki