Witaj, Gość
Główna » Artykuły » Moje artykuły

SUROWCE MINERALNE POLSKI

Surowce mineralne Polski

Ziemia zbudowana jest z różnego rodzaju skał, a skała, jak wiadomo, to naturalny zespół minerałów. Surowce mineralne od wieków były pozyskiwane przez człowieka i wykorzystywane do rozmaitych celów. Stały się podstawą rozwoju przemysłu i umożliwiły postęp techniczny. Współczesne życie nie byłoby bez nich możliwe.

Na zdjęciu przezroczysty, połyskujący kamień o brązowej barwie.

Bursztyn to skamieniała żywica pochodząca z drzew iglastych rosnących głównie na terenie dzisiejszego Morza Bałtyckiego i Skandynawii ok. 40 mln lat temu. Wykorzystywany jest przede wszystkim do wyrobu przedmiotów ozdobnych, ale znajduje również zastosowanie w przemyśle kosmetycznym. Polska należy do największych na świecie producentów i eksporterów wyrobów z bursztynu

Już wiesz

  • jakie skały występują w Polsce;

  • jakie są etapy powstawania węgla;

  • jakie skały można spotkać w najbliższej okolicy;

  • czym jest przemysł wydobywczy i gdzie w Polsce występują krajobrazy przemysłowe.

Nauczysz się

  • opisywać podział surowców mineralnych;

  • wymieniać przykłady wykorzystania skał w różnych dziedzinach życia człowieka;

  • na tematycznej mapie Polski wskazywać obszary występowania naszych najważniejszych surowców mineralnych;

  • analizować dane statystyczne informujące o zasobach i wydobyciu surowców;

  • uzasadniać potrzebę racjonalnego gospodarowania surowcami.

1. Surowce mineralne jako nieodnawialne bogactwo naturalne

Bogactwa naturalne to wszystkie użyteczne dla człowieka składniki środowiska przyrodniczego. Dzielą się one na:

  • odnawialne – potrafią same szybko się zregenerować, np. lasy, wody, energia wiatrowa;

  • nieodnawialne – są zużywane przez człowieka szybciej, niż mogłyby się zregenerować, np. surowce mineralne.

Surowce mineralne to skały wydobywane spod ziemi lub pozyskiwane na powierzchni. Człowiek wykorzystuje je do różnych celów gospodarczych, np. jako paliwo czy materiał budowlany. Zastosowanie znajdują także w przemyśle przetwórczym, np. rudy metali w hutnictwie czy siarka w przemyśle chemicznym. W zależności od sposobu wykorzystania surowce mineralne podzielono na kilka głównych grup:

  • surowce energetyczne (paliwa) – węgiel kamienny i brunatny, ropa naftowa, gaz ziemny;

  • surowce metaliczne – rudy metali, np. żelaza, miedzi, cynku i ołowiu, cyny czy aluminium (boksyty);

  • surowce chemiczne – sól kamienna, sole potasowe, fosforyty, siarka, węgle, ropa, gaz;

  • surowce skalne (budowlane) – piaski, żwiry, wapienie, margle, dolomity, marmury, granity, gipsy i wiele innych.

Na zdjęciu zabudowania przemysłowe, wieża szybowa.

Przykłady wykorzystania rozmaitych bogactw mineralnych można znaleźć wszędzie. Na zdjęciu kopalnia soli kamiennej (surowca chemicznego) w Bochni. Do wzniesienia zabudowań kopalni użyto zapewne wielu surowców skalnych, a także elementów metalowych. Dzięki surowcom energetycznym budynki są ogrzewane (np. węglem), a samochody (w dużej części metalowe) mogą tu dojechać, spalając na przykład ropę

Surowce mineralne są bogactwem nieodnawialnym, a to oznacza, że ich zasoby kiedyś się wyczerpią. Jednych wystarczy jeszcze na kilkaset lat, inne skończą się już za kilkadziesiąt. Człowiek powinien starać się racjonalnie je wykorzystywać, a jednocześnie dążyć do zastąpienia ich źródłami odnawialnymi. Problem ten w największym stopniu dotyczy surowców energetycznych, dlatego mamy coraz więcej elektrowni wiatrowych, słonecznych, wodnych. Rośnie również produkcja biopaliw. Przyczynia się to do poprawy czystości środowiska.

Polecenie 1

Rozejrzyj się dookoła i wskaż przykłady zastosowania surowców mineralnych. Czy są racjonalnie wykorzystywane?

Ciekawostka

Szczególnie cennymi surowcami mineralnymi są metale i kamienie szlachetne. Do pierwszej grupy należą: złoto, srebro i platyna, a do drugiej – diamenty, rubiny, szmaragdy, szafiry i wiele innych kamieni. W Polsce z metali szlachetnych w większych ilościach pozyskuje się jedynie srebro, a w mniejszych – złoto. Występują u nas także cenne kamienie, ale tylko półszlachetne, np. bursztyny, agaty.

Na zdjęciu przezroczysty, połyskujący kamień o brązowej barwie.

Bursztyn to skamieniała żywica pochodząca z drzew iglastych rosnących głównie na terenie dzisiejszego Morza Bałtyckiego i Skandynawii ok. 40 mln lat temu. Wykorzystywany jest przede wszystkim do wyrobu przedmiotów ozdobnych, ale znajduje również zastosowanie w przemyśle kosmetycznym. Polska należy do największych na świecie producentów i eksporterów wyrobów z bursztynu

2. Występowanie bogactw mineralnych w Polsce

Ziemia kryje w sobie mnóstwo różnorodnych skał i minerałów. Jednak człowiek pozyskuje tylko te, które zgromadziły się w jednym miejscu w odpowiednio dużej ilości i są względnie łatwo dla niego dostępne, czyli nie zalegają zbyt głęboko. Takie właśnie nagromadzenie użytecznych minerałów i skał mogące być przedmiotem wydobycia to złoże mineralne.

*Złoża mineralne tworzą się w skorupie ziemskiej w wyniku procesów geologicznych zarówno wewnętrznych (endogenicznych), jak i zewnętrznych (egzogenicznych). Poniższa tabela przedstawia rodzaje złóż ze względu na sposób ich powstania oraz przykłady typowych dla nich surowców.

Rodzaje złóż i najczęściej wchodzące w ich skład surowce mineralne
Rodzaje złóż Typowe surowce mineralne
Złoża endogeniczne złoża magmowe złoża tlenków (rudy żelaza, tytanu), złoża siarczków (niklu, miedzi)
złoża pegmatytowe skalenie kwarcowe, granaty, korund, kamienie szlachetne, pierwiastki rzadkie (beryl, lit, rubid, cyrkon) i promieniotwórcze (uran, tor)
złoża hydrotermalne miedź, cynk, ołów, srebro, rtęć, arsen, złoto, blenda uranowa
Złoża egzogeniczne złoża wulkaniczne siarka z domieszką selenu
złoża metamorficzne grafit, naturalny koks
złoża wietrzeniowe kaolin, boksyt, złoto, platyna, diamenty, siarka, miedź, nikiel
złoża osadowe węgiel brunatny, węgiel kamienny, gaz ziemny, ropa naftowa, sole kamienne, sole potasowe, gipsy, anhydryty, niektóre złoża rud żelaza, boksyty, fosforyty, złoża miedzi, iły, piaski, żwiry, gliny, piaskowce, wapienie, dolomity, kreda

Wśród złóż wyróżnia się także różne ich formy:

  • słup, diapir – złoże o kierunku pionowym powstałe w wyniku nacisku i osiadania sąsiednich warstw skalnych powodujących wypychanie ku górze na przykład słupa soli;

  • żyła – złoże wypełniające szczelinę przebiegającą przez warstwy innych skał, np. żyła złota;

  • pokład – gruba, rozległa pozioma warstwa skały osadowej, np. pokład węgla;

  • gniazdo – złoże o nieregularnym kształcie występujące wewnątrz skały innego rodzaju, np. złoża boksytów lub cynku i ołowiu;

  • soczewka – złoże wypełniające wydłużoną szczelinę między warstwami skał osadowych, w takiej formie występują na przykład rudy chromu, żelaza, metali nieżelaznych;

  • konkrecja – owalne nagromadzenie skały innej niż otaczające ją skały osadowe, np. konkrecja pirytu w iłach.*

Na ilustracji kolorowy schemat, kilka brązowych warstw ziemi, morze. W warstwach umieszczone i rozróżnione kolorami rodzaje złóż: słupy i diapory, żyły, pokłady, gniazda, soczewki i konkrecje.

Złoża mineralne występują w różnych formach

Polska jest krajem dosyć zasobnym w surowce mineralne. W każdej z grup surowców mamy przynajmniej po kilka bogactw:

  • surowce energetyczne – węgiel kamienny i węgiel brunatny oraz gaz ziemny, a także w mniejszym stopniu ropa naftowa;

  • surowce metaliczne – rudy miedzi oraz rudy cynku i ołowiu, a także rudy żelaza (nieeksploatowane);

  • surowce chemiczne – sól kamienna, a ponadto sole potasowe (nieeksploatowane) i siarka;

  • surowce skalne – piaski, żwiry, gliny, iły, piaskowce, wapienie, dolomity, gipsy, kreda, granity, bazalty, porfiry, melafiry, marmury, serpentynity, amfibolity i inne.

Polecenie 2

Korzystając z powyższej mapy (włączając odpowiednie jej warstwy), opisz miejsca występowania w Polsce głównych złóż surowców mineralnych.

Polecenie 3

Odczytaj z mapy, jakie surowce mineralne występują w pobliżu twojego miejsca zamieszkania.

Ciekawostka

Nazwy niektórych miejscowości pochodzą od surowca, który kiedyś wydobywano w ich pobliżu, np. Złotoryja, Złoty Stok, Srebrna Góra, Miedziana Góra. Czy znasz inne przykłady?

3. Wydobycie i wykorzystanie bogactw mineralnych w Polsce

Nie wszystkie złoża bogactw mineralnych nadają się do eksploatacji. W dzisiejszych czasach liczy się przede wszystkim rachunek ekonomiczny i wydobycie danego surowca w określonym miejscu musi po prostu przynosić zysk. Pod koniec lat 90. XX wieku nieopłacalne stało się na przykład wydobycie węgla kamiennego na Dolnym Śląsku. Wcześniej podobna sytuacja spotkała rudę żelaza, którą pozyskiwano na naszych wyżynach do lat 70. XX wieku.

Polecenie 4

Korzystając z mapy poniżej (włączając odpowiednie jej warstwy), wskaż miejsca wydobywania w Polsce najważniejszych surowców mineralnych.

Polecenie 5

Wymień kopalnie znajdujące się w pobliżu twojego miejsca zamieszkania.

Polecenie 6

Wskaż większe złoża surowców energetycznych, metalicznych i chemicznych, które nie są eksploatowane.

Obecnie w Polsce największe znaczenie ma wydobycie trzech surowców:

  • węgla kamiennego na Górnym Śląsku i Lubelszczyźnie – jest on wykorzystywany m.in. jako paliwo w elektrowniach cieplnych i gospodarstwach domowych oraz jako surowiec w przemyśle chemicznym i w hutnictwie przy produkcji stali (m.in. jako jej składnik, gdyż stal to stop żelaza z węglem);

  • węgla brunatnego w rejonie Bełchatowa, Konina i Turoszowa – zdecydowana większość spalana jest w elektrowniach działających przy kopalniach (transport na większe odległości węgla brunatnego jest nieuzasadniony ekonomicznie);

  • rud miedzi w okręgu legnicko‑głogowskim (Lubin, Polkowice) – rudy przetapia się w hutach (w Legnicy i Głogowie) na czystą miedź, której wyroby w dużej części sprzedawane są za granicę; przy obróbce rud miedzi uzyskuje się też inne metale, np. wanad, kobalt, molibden, nikiel, a także złoto oraz srebro, którego sprzedaż również przynosi duże dochody.

Spośród innych naszych bogactw mineralnych na uwagę zasługuje gaz ziemnypozyskiwany w Wielkopolsce oraz na Podkarpaciu i Pomorzu. Zaspokaja on ok. 40% krajowych potrzeb, resztę sprowadzamy głównie z Rosji. Znacznie gorszą sytuację mamy z ropą naftową, której aż 97% pochodzi z zagranicy (też głównie z Rosji).

Z surowców metalicznych poza miedzią wydobywamy jeszcze rudy cynkowo‑ołowiowe koło Olkusza. Ważnym surowcem chemicznym jest sól kamienna, której największe złoża znajdują się na Kujawach i nad morzem (znane kopalnie w Wieliczce i Bochni są już tylko atrakcjami turystycznymi). Pewne znaczenie przemysłowe ma też siarka eksploatowana w pobliżu Tarnobrzega. Warto zauważyć, że Polska jest ostatnim krajem na świecie, gdzie spod ziemi wydobywa się tzw. siarkę rodzimą. Za granicą surowiec ten pozyskuje się innymi sposobami, np. w procesie odsiarczania gazu ziemnego, przy rafinacji ropy naftowej, z gazów powstających w czasie spalania węgla, z gazów hutniczych, a także z gazów i skał wulkanicznych oraz z pirytów, gipsów i anhydrytów.

Ważniejsze surowce mineralne Polski (bez surowców skalnych)
SUROWCE MINERALNE ZASOBY GEOLOGICZNE WYDOBYCIE Miejsce Polski na świecie
2013
Węgiel kamienny 51 mld 414 mln t 68,4 mln t 10
Węgiel brunatny 22 mld 684 mln t 66,1 mln t 7
Ropa naftowa 24 mln t 930 tys. t 75
Gaz ziemny 132 mld m3 5,5 mld m3 49
Miedź\* 33,8 mln t 482 tys. t 12
Srebro\* 103 tys. t 1 342 t 7
Cynk\* 3,3 mln t 73 tys. t 16
Ołów\* 1,3 mln t 25 tys. t 15
Siarka 511 mln t 550 tys. t 1
Sól kamienna 86 mld t 4,2 mln t 16
\*w przeliczeniu na czysty metal
Dane sporządzone na podstawie Bilansu zasobów złóż kopalin w Polsce wg stanu na 31 XII 2013 roku, Państwowy Instytut Geologiczny, Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2014 r.

Polecenie 7

Korzystając z danych podanych w tabeli powyżej, oblicz, przez ile lat będziemy mogli wydobywać trzy wybrane przez ciebie najważniejsze surowce mineralne w takich ilościach jak obecnie. Wyniki zapisz w zeszycie.

Największa różnorodność bogactw mineralnych występuje u nas w grupie surowców skalnych, które wykorzystywane są głównie do celów budowlanych. Wielu z nich używa się bez obróbki, np. granitów, piaskowców, wapieni, łupków, marmurów jako kamieni budowlanych czy dolomitów, bazaltów, granitów jako kamieni drogowych. Żwir i piasek to gotowe kruszywa naturalne stosowane do wyrabiania betonu. Ponadto piasek wykorzystywany jest do produkcji szkła. Wapienie margliste są podstawowym składnikiem cementu. Natomiast z gliny, iłów, mułki i lessów wytwarza się ceramikę budowlaną oraz kleje i zaprawy.

Żwiry, piaski, gliny oraz iły występują niemal w całej Polsce, gdyż są to głównie osady polodowcowe i rzeczne. Wapienie, dolomity, gipsy i inne chemiczne skały osadowe pozyskiwane są przede wszystkim na wyżynach. Natomiast kamienie typu granit, bazalt czy marmur wydobywa się zwłaszcza na Dolnym Śląsku.

Ważniejsze surowce skalne Polski w 2013 roku wg Państwowego Instytutu Geologicznego (w mln ton)
Kopalina Ilość złóż Geologiczne zasoby bilansowe Wydobycie
razem zagospodarowane Stan na:
31.XII.2013
W tym zasoby zagospodarowane + przyrost
- ubytek
ilość 2012 = 100% ilość 2012 = 100%
SUROWCE SKALNE 12 447 4 635 102 59 083,56 19 322,77 +123,34 291,27 93,45
Bentonity i iły bentonitowe 8 1 100 2,89 0,49 +0,18 0,00 100,0
Dolomity 12 4 100 334,50 139,18 -2,24 2,83 96,92
Gipsy i anhydryty 15 5 100 262,24 129,44 +4,12 1,10 89,43
Gliny ceramiczne 28 3 100 136,31 7,43 +0,13 0,34 125,93
Gliny ogniotrwałe 17 3 100 54,56 4,68 -0,09 0,09 100,0
Kamienie łamane i bloczne 747 332 103 10 663,50 5 530,67 +154,35 58,36 91,19
Kreda 194 16 80 199,64 7,56 +0,59 0,17 113,33
Kwarcyty ogniotrwałe 18 - - 6,88 - - - -
Kwarc żyłowy 7 2 100 6,56 3,84 - - -
Magnezyty 6 1 100 14,38 4,18 -0,10 0,10 125,00
Piaski formierskie 74 5 83 294,54 39,99 -19,75 1,31 108,26
d/p betonów komórkowych i cegły wapienno‑piaskowej (1,8\*) 164 43 100 742,88 140,90 -3,96 1,53 78,46
podsadzkowe (1,7\*) 34 10 100 4 199,80 911,96 -277,29 6,20 97,03
Piaski i żwiry 9 316 3 822 103 17 972,50 5 455,81 +237,36 173,27 93,79
Surowce ilaste ceramiki budowlanej (2,0\*) 1 219 244 96 4 087,04 535,78 +23,26 3,04 82,83
d/p cementu 28 3 75 276,29 0,19 +0,44 0,03 33,33
d/p kruszywa lekkiego 41 2 100 337,66 33,02 -0,24 0,20 95,24
Surowce kaolinowe 14 2 100 212,64 79,98 -0,27 0,27 108,00
Surowce skaleniowe 11 3 100 137,45 14,57 -0,04 0,04 400,0
Surowce szklarskie 34 7 87 626,48 202,31 +0,79 2,11 98,14
Torf 279 91 94 80,21 49,03 +1,23 1,20 98,36
Wapienie i margle przemysłu cementowego i wapienniczego 181 36 100 18 435,61 6 031,76 -4,13 39,08 95,20
\*zasoby i wydobycie przeliczone z mln m3 na mln ton wg gęstości przestrzennej podanej w nawiasach
d/p – do produkcji

Polecenie 8

*Korzystając z danych zawartych w tabeli powyżej, wskaż trzy surowce skalne, których wydobywa się w Polsce najwięcej. Spróbuj wyjaśnić, dlaczego są to właśnie te surowce.

Oprócz „starych”, dobrze znanych i częściowo wyeksploatowanych złóż mamy też „nowe”, nie do końca jeszcze rozpoznane. Zalicza się do nich gaz łupkowy, który prawdopodobnie występuje na znacznym obszarze Polski, w szerokim pasie biegnącym od Pomorza poprzez Mazowsze aż po Lubelszczyznę. Znajduje się on jednak we wczesnopaleozoicznych łupkach, które zalegają bardzo głęboko. Możliwość pozyskania gazu z łupków jest dla Polski bardzo istotna, gdyż jego opłacalne wydobycie umożliwiłoby uniezależnienie się od dostaw gazu z Rosji.

Ilustracja przedstawia mapę Polski. Na mapie przedstawiono występowanie gazu łupkowego. Kolorem ciemnobrązowym przedstawiono obszar o wstępnie udokumentowanym potencjale występowania gazu ziemnego, a obszarem jasnobrązowym – obszar o nieokreślonym lub niższym potencjale występowania gazu ziemnego. Oba obszary występowania gazu łupkowego biegną z północy na południowy wschód i obejmują województwo pomorskie, północną część województwa warmińsko-mazurskiego, północno-zachodnią część województwa kujawsko-pomorskiego, centralną część województwa mazowieckiego i województwo lubelskie przy czym kolor ciemnobrązowy ma znacznie węższy zasięg niż kolor jasnobrązowy. Na mapie przedstawiono granice województw, przedstawiono i opisano hydrografię oraz miasta wojewódzkie. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co jeden stopień. Na dole mapy w legendzie opisano kolory użyte na mapie.

Mapa przedstawia prawdopodobne obszary zalegania złóż gazu łupkowego w Polsce. Uruchomienie ich eksploatacji uniezależniłoby Polskę od importu gazu z Rosji

Polecenie 9

Przypomnij sobie ze szkoły podstawowej, jaki wpływ na krajobraz ma wydobycie różnych surowców mineralnych. Podaj przykłady z najbliższej okolicy.

Ciekawostka

Przez krótki czas po II wojnie światowej na Dolnym Śląsku wydobywano rudy uranu. To surowiec energetyczny wykorzystywany m.in. w elektrowniach atomowych. Nie mamy go jednak zbyt dużo i jeśli w Polsce powstanie taka elektrownia, to „paliwo” do niej będziemy musieli sprowadzać z zagranicy.

Podsumowanie

  • Surowce mineralne to nieodnawialne bogactwa naturalne.

  • Surowce mineralne dzielą się na kilka głównych grup – energetyczne, metaliczne, chemiczne, skalne (budowlane). Odrębną grupę stanowią metale i kamienie szlachetne.

  • Najważniejsze surowce mineralne Polski to węgiel kamienny, węgiel brunatny, rudy miedzi oraz surowce skalne. Duże znaczenie mają też: gaz ziemny, rudy cynku i ołowiu, sól kamienna i siarka.

  • Człowiek powszechnie wykorzystuje surowce mineralne w przemyśle, a po przetworzeniu – w życiu codziennym.

Kategoria: Moje artykuły | Dodał: kolo (2019-03-19)
Wyświetleń: 67 | Rating: 0.0/0
Liczba wszystkich komentarzy: 0
Imię *:
Email *:
Kod *:
Kategorie sekcji
Mini-czat
Statystyki

Ogółem online: 1
Gości: 1
Użytkowników: 0
Formularz logowania
 Statystyki