Witaj, Gość
Główna » Artykuły » Moje artykuły

ŚRODOWISKO NATURALNE POJEZIERZY

Środowisko naturalne Pojezierzy

Obszar dzisiejszego pasa pojezierzy przez długi czas przykryty był lądolodem skandynawskim. W sąsiedztwie tego kontynentalnego lodowca krążyły wody, które stopniowo osadzały materiał skalny: piaski, żwiry, gliny. Tworzyły się charakterystyczne formy terenu, takie jak moreny, sandry czy pradoliny. Około 10 tys. lat temu lądolód wycofał się, zostawiając po sobie pofałdowany teren z licznymi zagłębieniami, które wypełniły wody jezior.

Na zdjęciu kilka jezior w lekko pofałdowanym, zalesionym terenie. Gdzieniegdzie zabudowania.

 

Już wiesz

  • czym jest pas pojezierzy i gdzie się znajduje;

  • jak wskazać na mapie zasięg zlodowacenia północnopolskiego;

  • jakie procesy kształtowały krajobrazy naturalne pojezierzy;

  • co oznacza pojęcie „rzeźba młodoglacjalna”.

Nauczysz się

  • wskazywać na mapie regiony wchodzące w skład pasa pojezierzy;

  • opisywać krajobraz polodowcowy pojezierzy;

  • rozpoznawać jeziora polodowcowe: morenowe i rynnowe;

  • analizować sieć hydrograficzną regionu;

  • opisywać budowę geologiczną regionu;

  • wskazywać zależności między budową geologiczną a glebami i roślinnością.

1. Położenie i ukształtowanie terenu pojezierzy

Pojezierza to obszary nagromadzenia jezior. W Polsce, a także w Europie i Ameryce Północnej, mają one pochodzenie polodowcowe.
Pas pojezierzy zajmuje prawie całą północną część Polski (bez pobrzeży) oraz część środkowo‑zachodnią. Łącznie jest to około 1/4 powierzchni kraju.
Przyjął się ogólny podział całego pasa na trzy duże pojezierza: Pojezierze Mazurskiena północnym wschodzie, Pojezierze Pomorskie na północnym zachodzie i Pojezierze Wielkopolskie na środkowym zachodzie. Podział ten jest częściowo zgodny z makroregionami Kondrackiego, który jednak wyróżnił też inne, odrębne jednostki tego samego rzędu:

  • Pojezierze Litewskie – na wschód od Pojezierza Mazurskiego, w Polsce znajduje się tylko jego część (Pojezierze Suwalskie);

  • Pojezierze Iławskie i Pojezierze Chełmińsko‑Dobrzyńskie – odrębne jednostki często zaliczane do Pojezierza Pomorskiego, rzadziej do Mazurskiego;

  • Pojezierze Lubuskie i Pojezierze Leszczyńskie – zaliczane do Pojezierza Wielkopolskiego (zwłaszcza Leszczyńskie);

  • Pradolinę Toruńsko‑Eberswaldzką, Pradolinę Warciańsko‑Odrzańską i Dolinę Dolnej Wisły – obniżenia terenu stanowiące naturalne granice dla poszczególnych pojezierzy.

Ponadto Kondracki nie wyróżnił jednego Pojezierza Pomorskiego, ale trzy – Wschodniopomorskie, Zachodniopomorskie i Południowopomorskie. Dla nauki geografii na poziomie gimnazjum wystarczy jednak pozostać przy jednym Pojezierzu Pomorskim.
WW. makroregiony dzielą się na mniejsze jednostki – mezoregiony; nazwy niektórych z nich mogą być nam dobrze znane z wakacyjnych wyjazdów, np. Pojezierza Kaszubskie, Drawskie, Kujawskie czy Kraina Wielkich Jezior Mazurskich.

Warto wiedzieć

Pojezierze Mazurskie i Pojezierze Litewskie zaliczają się do podprowincji Pojezierzy Wschodniobaltyckich. Natomiast pozostałe nasze pojezierza wchodzą w skład Pojezierzy Południowobałtyckich.

Ilustracja przedstawia mapę fragmentu Polski: mapę hipsometryczną pojezierzy. Na mapie dominuje kolor zielony. Oznaczono i opisano miasta, rzeki, jeziora i szczyty. Opisano niziny, pobrzeża i pojezierza, morze, zalewy i wyspy. Opisano państwa sąsiadujące z Polską. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwa stopnie.

 

Ilustracja przedstawia mapę fragmentu Polski: mapę hipsometryczną Pojezierzy. Treść niedotyczącą pasa Pojezierzy została zamglona. Na mapie dominuje kolor zielony. Oznaczono i opisano miasta, rzeki, jeziora i szczyty. Opisano niziny, pojezierza i mniejsze krainy geograficzne, morze, zalewy i wyspy. Opisano państwa sąsiadujące z Polską. Czerwoną wstążko zaznaczono granice państw. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co trzydzieści minut. W legendzie opisano znaki użyte na mapie.

 

Polecenie 1

Korzystając z map powyżej, wskaż główne makroregiony w pasie Pojezierzy. Odczytaj nazwy wybranych mezoregionów wchodzących w ich skład.

W całym pasie pojezierzy mamy rzeźbę młodoglacjalną, czyli powstałą podczas ostatniego zlodowacenia północnopolskiego. Rzeźba ta nie jest jednak taka sama na wszystkich pojezierzach.

Pojezierze Mazurskie rozciąga się między dwoma obszarami znaczących wzniesień – Dylewską Górą (312 m n.p.m.) i Wzgórzami Szeskimi (309 m n.p.m.). Jest to lekko pofałdowany teren z licznymi płaskim zagłębieniami moreny dennej, które wypełniła woda. W ten sposób powstały największe jeziora Polski: Śniardwy, Mamry czy Niegocin. Mają one dużą powierzchnię, ale są stosunkowo płytkie. Na przykład głębokość maksymalna największego z nich – Śniardw – to 23 metry, a najgłębsze jezioro Polski – Hańcza – ma aż 109 m głębokości. Jezioro Hańcza leży na sąsiednim Pojezierzu Suwalskim i zalicza się do jezior rynnowych, których główną cechą jest wydłużony kształt i duża głębokość. Inne jeziora tego typu to na przykład pobliskie Wigry (73 m głębokości) i Jezioro Ryńskie (51 m) na Mazurach.

Pojezierze Pomorskie w północnej części jest silnie pofałdowane (jak na nizinę) wzgórzami morenowymi. To dlatego, że obszar ten znajdował się pod wpływem lądolodu przez najdłuższy czas (kontynentalny lodowiec „nasuwał” się od północy). Na Pojezierzu Kaszubskim znajduje się najwyższy punkt całego pasa pojezierzy w Polsce – Wieżyca (329 m n.p.m.). Im dalej na południe, tym teren staje się coraz mniej pofałdowany. Dominują tam równiny sandrowe i morenowe. Na Pojezierzu Pomorskim nie ma tak dużych jezior jak na Mazurach, ale jest ich znacznie więcej. To ze względu na większe pofałdowanie terenu i liczne w nim zagłębienia. Największe jeziora Pojezierza Pomorskiego – Drawsko, Wielimie czy Wdzydze – są 6–7 razy mniejsze niż Jezioro Śniardwy.

Pojezierze Wielkopolskie było przykryte lądolodem najkrócej, toteż nie zdążyły wytworzyć się formy polodowcowe o tak dużych wysokościach jak na Pomorzu czy Mazurach. Ponadto przez dłuższy czas mogły działać tam procesy denudacyjne, które wyrównywały teren. Dlatego obszar Pojezierza Wielkopolskiego jest najsłabiej pofałdowany. Dominują tam równiny morenowe i denudacyjne. Zagłębień terenu (i tym samym jezior) jest zdecydowanie mniej niż na innych pojezierzach. Największe z nich to rynnowe Gopło, które jest jednak 5,5 razy mniejsze od Jeziora Śniardwy.

Polecenie 2

Przypomnij z klasy 1., co to są moreny, sandry, głazy narzutowe, a także w jaki sposób powstają jeziora morenowe i rynnowe oraz pradoliny.

Warto wiedzieć

Pojezierza to region ciekawy nie tylko pod względem geograficznym. Obejmuje on również wiele krain historycznych, np. Mazury, Warmię, Pomorze, Kujawy, Wielkopolskę. Są tam m.in. obszary, na których kształtowały się początki państwa Polskiego, np. Państwo Polan z osadą Gniezno. Pierwsze dokumenty historyczne, w których pojawia się nazwa Gniezno pochodzą już z X wieku – około 991 roku Mieszko I użył tej nazwy w dokumencie Dagome iudex. W tym czasie Gniezno było jednym z większych grodów Państwa Piastów.

Na zdjęciu wysoki kościół z dwoma wieżami i zabudowa miejska nad brzegiem rzeki.

Gniezno – historyczne miasto na Pojezierzu Wielkopolskim; na pierwszym planie katedra

Polecenie 3

*Poszukaj w różnych źródłach informacji dotyczących lokalizacji Gniezna. Zapisz w zeszycie tylko te, które mówią o warunkach naturalnych sprzyjających wybudowaniu osady Gniezno.

2. Klimat, rzeki, gleby, roślinność i zwierzęta

Klimat pasa pojezierzy jest zróżnicowany, co wynika głównie z odległości od morza i ukształtowania terenu.
Na Pojezierzu Pomorskim występuje „morski” typ klimatu z podwyższonymi opadami i małymi rocznymi amplitudami temperatury. Najwyższe opady atmosferyczne notowane są na północno‑zachodnich zboczach wysokich wzniesień morenowych, na których często zatrzymują się deszczowe chmury płynące znad Atlantyku. Za tymi wzniesieniami mamy z kolei tzw. cień opadowy, do którego dociera już bardzo mało wilgotnego powietrza. Toteż na Pojezierzu Wielkopolskim, a zwłaszcza Kujawskim, występują zmniejszone opady atmosferyczne. Pojezierze Wielkopolskie jest też cieplejsze od Pomorskiego zwłaszcza latem, ponieważ nie docierają do niego wilgotne i chłodne masy powietrza znad Bałtyku. Na Pojezierzu Mazurskim klimat ma charakter kontynentalny, tzn. opady są raczej małe, a roczne amplitudy temperatury względnie duże.

Ilustracja przedstawia mapę Polski. Na mapie kolorami zaznaczono średnie miesięczne temperatury powietrza w styczniu. Z lewej strony mapy kolor jest żółty, w kierunku wschodnim, w prawo i południowym, w dół mapy przechodzi w błękitny, dalej niebieski i ciemnoniebieski. Na izotermach opisano średnią miesięczną temperaturę stycznia co pół stopnia. Czerwonymi punktami zaznaczono miasta wojewódzkie. Mapa pokryta jest siatką równoleżników i południków. Dookoła mapy jest biała ramka, w której opisane są współrzędne geograficzne co jeden stopień. Poniżej mapy w legendzie umieszczono prostokątny poziomy pasek. Pasek podzielono na trzynaście kolorów. Z lewej strony ciemnoniebieskie do jasnoniebieskiego, środek błękitny, z prawej strony –seledynowy, kremowy i żółty. Każda część paska obrazuje półstopniowy przedział średniej miesięcznej temperatury powietrza w styczniu od minus sześć i pół stopnia Celsjusza – niebieskie do minus jeden stopnia Celsjusza – żółte, co pół stopnia.

 

Ilustracja przedstawia mapę Polski. Na mapie odcieniami koloru pomarańczowego i żółtego zaznaczono średnie miesięczne temperatury powietrza w lipcu. W centralnej części mapy kolor jest najciemniejszy, w kierunku północnym i południowym przechodzi w jaśniejszy. Południowe krańce Polski (tereny górzyste) są w najjaśniejszym kolorze żółtym. Na izotermach opisano średnią miesięczną temperaturę lipca co jeden stopień od dziesięciu do szesnastu stopni, a dalej co pół stopnia – aż do osiemnastu i pół stopnia. Czerwonymi punktami zaznaczono miasta wojewódzkie. Mapa pokryta jest siatką równoleżników i południków. Dookoła mapy jest biała ramka, w której opisane są współrzędne geograficzne co jeden stopień. Poniżej mapy w legendzie umieszczono prostokątny poziomy pasek. Pasek podzielono na trzynaście kolorów. Z lewej strony jasnożółte, środek jasnopomarańczowy, z prawej najciemniejsze odcienie koloru pomarańczowego. Każda część paska obrazuje jednostopniowy (powyżej szesnastu stopni – półstopniowy) przedział średniej miesięcznej temperatury powietrza w lipcu od dziesięciu stopni Celsjusza (kolory żółte) do ponad osiemnastu stopni Celsjusza (kolory pomarańczowe).

 

Ilustracja przedstawia mapę Polski. Na mapie odcieniami koloru niebieskiego zaznaczono średnie roczne sumy opadów. Na izohietach opisano średnie roczne sumy opadów. Centralną część mapy zajmuje kolor jasnoniebieski przechodzący w ciemnoniebieski w kierunku północnym i południowym. Najciemniejszy niebieski jest na południu. Czerwonymi punktami zaznaczono miasta wojewódzkie. Mapa pokryta jest siatką równoleżników i południków. Dookoła mapy jest biała ramka, w której opisane są współrzędne geograficzne co jeden stopień. Poniżej mapy w legendzie umieszczono prostokątny poziomy pasek. Pasek podzielono na jedenaście części od jasnoniebieskich do ciemnoniebieskiego. Każda część paska obrazuje przedział średniej rocznej sumy opadów. Opisano izohiety od pięćset milimetrów do tysiąc czterysta milimetrów, początkowo co pięćdziesiąt milimetrów, powyżej siedemset milimetrów co sto milimetrów, a powyżej tysiąca milimetrów co dwieście milimetrów.

 

Polecenie 4

Korzystając z powyższych map, omów klimat pasa pojezierzy w Polsce.

Wzgórza morenowe Pojezierza Pomorskiego i Pojezierza Mazurskiego to jednocześnie działy wodne. Po ich północnej stronie rzeki są krótkie i spływają bezpośrednio do Morza Bałtyckiego lub do Pregoły albo Niemna. Rzeki po stronie południowej są dłuższe i spływają do Wisły lub Odry oraz ich dopływów. Wyjątkiem jest Drwęca, która ma swoje źródła po północnej stronie Dylewskiej Góry, ale zaraz po spłynięciu z góry zmienia swój kierunek na południowo‑zachodni i płynie ku Wiśle.
Wiele rzek w swym biegu wykorzystuje pradoliny, które utworzyły się w miejscach długotrwałego postoju lądolodu, wzdłuż jego czoła. Mają one kierunek wschód‑zachód, a nasze rzeki muszą płynąć na północ do Morza Bałtyckiego – jak to pogodzić? Otóż nasza sieć rzeczna ukształtowała się w tzw. układzie schodkowym, w którym odcinki różnych rzek co kilkadziesiąt kilometrów zmieniają swój kierunek o 90°, płynąc raz na północ, a raz na zachód (sporadycznie też na południe i wschód). Układ ten jest najlepiej widoczny na przykładzie Warty i Obry na Pojezierzu Wielkopolskim.

Polecenie 5

Korzystając z hipsometrycznej mapy pojezierzy, wskaż rzeki płynące dawnymi pradolinami. Wskaż też przykłady potwierdzające schodkowy układ sieci rzecznej w Polsce.

Wśród gleb polskich pojezierzy dominują bielice, które najczęściej rozwinęły się na piaszczystych sandrach. Porastają je lasy iglaste, czego najlepszym przykładem są sosnowe Bory Tucholskie. Bielice i lasy iglaste mogą też pokrywać wydmy śródlądowe – tu przykładem jest Puszcza Notecka.
Na glinach morenowych tworzyły się gleby brunatne, na których rosły lasy liściastei mieszane. Jednak lasów tych zostało bardzo mało, ponieważ zostały wykarczowane w celu wykorzystania dobrych gleb brunatnych pod uprawy. Na niektórych obszarach morenowych nie wykształcił się pełny profil gleby brunatnej i mamy tam gleby płowe.
W zagłębieniach pozostałych po dawnych misach jeziornych i starorzeczach występują wilgotne gleby bagienne. Porastają je lasy łęgowe i olsy, a także łąki oraz mchy, trzciny i turzyce często tworzące torfowiska. Część z tych gleb została osuszona do tego stopnia, że przekształciły się w bardzo żyzne czarne ziemie. Gleby takie występują głównie na Kujawach, a także w innych rejonach Pojezierza Wielkopolskiego i są intensywnie wykorzystywane do celów rolniczych. Podobne zastosowanie znalazły napływowe mady, które utworzyły się w dolinach rzek.

Ilustracja przedstawia fragment mapy Polski obejmujący pobrzeża i pojezierza, na którym przedstawiono roślinność rzeczywistą. Na mapie przeważa kolor beżowy obrazujący grunty orne, na którym równomiernie rozmieszczone są plamy koloru zielonego obrazujące występowanie lasów iglastych (kolor ciemnozielony). W północnej części występują również lasy liściaste oznaczone kolorem jasnozielonym, a we wschodniej części występują łąki i pastwiska oznaczone kolorem bardzo jasnym zielonym.Oznaczono i opisano miasta, rzeki i jeziora. Opisano pojezierza oraz państwa sąsiadujące z Polską. Podpisano również większe kompleksy leśne, jak Bory Tucholskie, Puszcza Knyszyńska i tym podobne.Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwa stopnie. W legendzie mapy objaśniono znaki i barwy użyte na mapie.

 

Polecenie 6

Korzystając z mapy powyżej i mapy gleb Polski, omów i wyjaśnij rozmieszczenie roślinności w pasie pojezierzy. Podaj nazwy największych kompleksów leśnych i oceń, które pojezierza są najbardziej zalesione.

W lasach pojezierzy żyją zwierzęta typowe dla strefy umiarkowanej – dziki, jelenie, sarny, zające, jeże, wiewiórki. Na terenach podmokłych, których najwięcej jest na Pojezierzu Mazurskim i Pomorskim, spotkać można m.in. łosie, bobry i wydry, a także liczne gatunki ptaków wodno‑błotnych, np. kormorana czarnego, żurawia zwyczajnego, czaplę siwą, łabędzia niemego, bociana białego (rzadziej czarnego).

3. Typy krajobrazów naturalnych na pojezierzach

Wśród krajobrazów naturalnych pasa pojezierzy wyróżnić można kilka ich głównych rodzajów:

  • wzgórza morenowe – powstawały przed czołem lądolodu w czasie jego postoju, w wyniku albo intensywnego wytapiania materiału skalnego z nagromadzonego lodu (morena czołowa ablacyjna), albo spiętrzenia materiału pchanego przez lodowiec (morena czołowa spiętrzona); moreny czołowe często tworzą równoległe pasy;

  • równiny – sandrowe, morenowe (wysoczyzny), denudacyjne; powstały w wyniku akumulacji materiału skalnego niesionego przez wody z topniejącego lądolodu;

  • pradoliny i doliny rzeczne – wydłużone obniżenia terenu powstałe w wyniku erozyjnej działalności wód płynących (rzek) dawniej i obecnie.

    Ilustracja przedstawia mapę Polski. Na mapie za pomocą kolorów przedstawiono typy krajobrazu. Na mapie przedstawiono i opisano rzeki i jeziora, miasta, przedstawiono granice Polski i granice województw, opisano nazwy państw sąsiadujących. Szarymi liniami przedstawiono granice pasów krajobrazu. Mapa składa się z warstw, które można dowolnie wyłączać. Na kolejnych warstwach przedstawiono jakie typy krajobrazu występują w poszczególnych pasach rzeźby terenu, wśród których wydzielono: pobrzeża, pojezierza, niziny, wyżyny, kotliny i góry. Warstwa pojezierzy: Kolorem ciemnobeżowym oznaczono pagórkowaty krajobraz pojezierny, który zajmuje przeważającą część tego pasa krajobrazu, kolorem jasnopomarańczowym oznaczono typ krajobrazu sandrowego, a kolorem niebieskim krajobraz terasów zalewowych w dolinach rzek.

     

     

Polecenie 7

Korzystając z mapy powyżej oraz podanych wcześniej informacji, omów rozmieszczenie różnych rodzajów krajobrazów naturalnych w pasie pojezierzy.

Na zdjęciu kilka jezior w lekko pofałdowanym, zalesionym terenie. Gdzieniegdzie zabudowania.

 

Na zdjęciu duże jezioro, w wodzie trzciny, na odległym brzegu lasy.

 

Na zdjęciu długie, wąskie, kręte jezioro. Zabudowania, drzewa.

 

Na zdjęciu niewielkie okrągłe jeziorko w lekko pofałdowanym terenie porośniętym drzewami.

 

Na zdjęciu stojąca woda porośnięta roślinnością, w wodzie rosną również drzewa.

 

Na zdjęciu piaszczysta polana w środku lasu iglastego.

 

Na zdjęciu las liściasty w podmokłym terenie, stojąca woda.

 

Na zdjęciu zbiornik wodny, piaszczysta plaża. W tle rozległa równina, zabudowania.

 

Na zdjęciu rozległe rozlewisko, w wodzie trzciny i łabędź.

 

Na zdjęciu rzeka w szerokiej dolinie w płaskim terenie. W tle zalesione wzniesienia.

 

Polecenie 8

Wyjaśnij, w jaki sposób powstały krajobrazy przedstawione na powyższych zdjęciach.

Podsumowanie

  • Pas pojezierzy zajmuje prawie całą północną i środkowo‑zachodnią część Polski.

  • Zazwyczaj wyróżnia się trzy duże pojezierza – Pojezierze Mazurskie, Pojezierze Pomorskie i Pojezierze Wielkopolskie, ale trzeba pamiętać, że na terenie Polskie są też inne, równorzędne im, np. Pojezierze Litewskie czy Pojezierze Lubuskie.

  • Rzeźbę pojezierzy kształtował lądolód skandynawski, a zwłaszcza wody z niego wypływające. Jest to rzeźba młodoglacjalna, ponieważ od ustąpienia lądolodu minęło tylko 10 tys. lat i trwające przez ten krótki geologicznie czas procesy denudacyjne nie zdążyły zmienić rzeźby w znaczący sposób.

  • Na Pojezierzu Mazurskim występują największe polskie jeziora (Śniardwy, Mamry), które są na ogół stosunkowo płytkie, gdyż powstały w wyniku zalania wodą płaskich zagłębień moreny dennej.

  • Na północy Pojezierza Pomorskiego występują ciągi wysokich wzniesień morenowych, a na południu równiny sandrowe. Jest tam bardzo dużo jezior, ale mają one mniejszą powierzchnię niż jeziora mazurskie.

  • Pojezierze Wielkopolskie jest najsłabiej pofałdowane i ma najmniej jezior – to dlatego, że lądolód był tam najdawniej i przez najkrótszy czas.

  • Ważną, dużą formą terenu pojezierzy są pradoliny, którymi podczas zlodowacenia płynęły wielkie rzeki. Pradoliny wstępują głównie w rejonie Pojezierza Wielkopolskiego i dziś płyną nimi mniejsze rzeki.

  • Rzeki płynące do Bałtyku wykorzystują pradoliny i ogólne nachylenie powierzchni Polski w kierunku północno‑zachodnim; wykształciły one tzw. układ schodkowy sieci hydrograficznej; jest on najlepiej widoczny na Pojezierzu Wielkopolskim.

  • Klimat pojezierzy w uproszczeniu można określić następująco: na Pojezierzu Mazurskim – „kontynentalny”, na Pojezierzu Pomorskim – „morski”, na Pojezierzu Wielkopolskim – „przejściowy”.

  • Na pojezierzach przeważają gleby bielicowe powstałe na piaszczystych sandrach i wydmach śródlądowych; porastają je głównie bory sosnowe. Gleby brunatne powstały na glinach morenowych; porastały je lasy liściaste i mieszane. Gleby bagienne, czarne ziemie i mady utworzyły się na podmokłych obniżeniach terenu.

  • Wzgórza morenowe, równiny sandrowe i morenowe oraz pradoliny i doliny rzeczne to główne typy krajobrazu pojezierzy.

  • Najczęściej spotykany krajobraz pojezierzy to lekko pofałdowany teren zalesiony z licznymi jeziorami; miejscami na powierzchni ziemi leżą duże głazy narzutowe.

Kategoria: Moje artykuły | Dodał: kolo (2019-03-16)
Wyświetleń: 157 | Rating: 0.0/0
Liczba wszystkich komentarzy: 0
Imię *:
Email *:
Kod *:
Kategorie sekcji
Mini-czat
Statystyki

Ogółem online: 1
Gości: 1
Użytkowników: 0
Formularz logowania
 Statystyki