Witaj, Gość
Główna » Artykuły » Moje artykuły

ŚRODOWISKO NATURALNE NIZIN ŚRODKOWOPOLSKICH

Środowisko naturalne Nizin Środkowopolskich

Kiedy kilkanaście tysięcy lat temu ostatnie zlodowacenie pokrywało obszar dzisiejszych pojezierzy, Niziny Środkowopolskie były wolne od lądolodu. Znajdowały się na jego przedpolu, w tzw. strefie peryglacjalnej. Zachodziły tam zewnętrzne procesy geologiczne wpływające na rzeźbę terenu, która ukształtowała się podczas wcześniejszych zlodowaceń.

Na zdjęciu kręta rzeka w płaskim terenie. Brzegi porośnięte trawą.

 

Już wiesz

  • co to są Niziny Środkowopolskie;

  • jakie były zasięgi zlodowaceń na ziemiach polskich;

  • co to są i jak przebiegają zewnętrzne procesy geologiczne;

  • co oznacza termin „rzeźba staroglacjalna”.

Nauczysz się

  • wskazywać na mapie regiony wchodzące w skład Nizin Środkowopolskich;

  • opisywać przebieg kształtowania się rzeźby terenu nizin;

  • wymieniać główne formy terenu na Nizinach Środkowopolskich;

  • charakteryzować klimat, hydrografię, gleby i roślinność regionu;

  • wskazywać zależności między składnikami środowiska przyrodniczego Nizin Środkowopolskich;

  • opisywać krajobraz staroglacjalny.

1. Położenie i ukształtowanie Nizin Środkowopolskich

Niziny Środkowopolskie zajmują blisko 1/3 powierzchni naszego kraju. Rozciągają się szerokim, nieregularnym pasem w kierunku północny wschód – południowy zachód na południe od pasa pojezierzy.
W obrębie Nizin Środkowopolskich wyróżnia się kilka dużych krain geograficznych – Nizinę Mazowiecką, Nizinę Wielkopolską, Nizinę Śląską oraz Nizinę Podlaską i Polesie. Taki podział jest w pewnym stopniu zgodny z podziałem na makroregiony wyznaczone przez Kondrackiego, jednak obejmuje mniej jednostek tego rzędu.

Polecenie 1

Korzystając z mapy makroregionów geograficznych i map zamieszczonych poniżej, wskaż różnice między regionalizacją Kondrackiego a ogólnie przyjętym podziałem Nizin Środkowopolskich.

Ilustracja przedstawia mapę hipsometryczną Nizin Środkowopolskich. Na mapie dominuje kolor zielony oznaczający niziny i żółty – oznaczający wyżyny. Oznaczono i opisano miasta, rzeki, jeziora i szczyty. Opisano pojezierza, niziny, wyżyny, góry i inne krainy geograficzne oraz państwa sąsiadujące z Polską. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwa stopnie.

 

Ilustracja przedstawia fragment mapy hipsometrycznej Polski obejmujący pas Nizin Środkowopolskich. W obrębie mapy treść niedotyczącą pasa Nizin Środkowopolskich została zamglona. Na mapie dominuje kolor zielony oznaczający niziny i żółty – oznaczający wyżyny. Oznaczono i opisano miasta, rzeki, jeziora i szczyty. Opisano pojezierza, niziny, wyżyny, góry i mniejsze krainy geograficzne oraz państwa sąsiadujące z Polską. Czerwoną wstążko zaznaczono granice państw. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co trzydzieści minut. W legendzie opisano znaki użyte na mapie.

 

Warto wiedzieć

Większość Nizin Środkowopolskich zalicza się do Niżu Środkowoeuropejskiego. Jedynie Nizina Północnopodlaska i Polesie stanowią część Niżu Wschodnioeuropejskiego, a konkretnie Niżu Wschodniobałtycko‑Białoruskiego.

Północną granicę Nizin Środkowopolskich wyznacza zasięg zlodowacenia północnopolskiego, który jest jednocześnie południową granicą pojezierzy. Natomiast za południową granicę pasa nizin można przyjąć zasięg zlodowacenia środkowopolskiego. Wyznaczony w ten sposób obszar Nizin Środkowopolskich znajdował się:

  • na przedpolu lodowca w czasie ostatniego zlodowacenia;

  • pod lądolodem w czasie dwóch wcześniejszych zlodowaceń (środkowopolskiego i południowopolskiego);

  • poza zasięgiem alpejskich ruchów górotwórczych .

Polecenie 2

Korzystając z map powyżej i mapy zasięgów zlodowaceń, porównaj przebieg północnej i południowej granicy Nizin Środkowopolskich z zasięgami odpowiednich zlodowaceń. Wskaż największe różnice w ich przebiegu.

Ilustracja przedstawia konturową mapę Polski z podziałem na województwa. Na mapie przedstawiono granice województw, przedstawiono i opisano hydrografię oraz miasta wojewódzkie. Kolorowymi liniami przedstawiono zasięg czterech zlodowaceń. Jeden – zlodowacenie podlaskie – zielona linia biegnie z północnego zachodu na środkowy wschód.Dwa – zlodowacenie południowopolskie – czarna linie biegnie równoleżnikowo na południu Polski wzdłuż Przedgórza Sudeckiego i Pogórza Karpackiego.Trzy – zlodowacenie środkowopolskie – niebieska linia biegnie z zachodu na wschód najpierw wzdłuż Przedgórza Sudeckiego, następnie skręca na północ ponad Kielce, potem kieruje się na południe ku ujściu Sanu do Wisły i potem kieruje się na wschód.Cztery – zlodowacenie północnopolskie – czerwona linia biegnie z okolic Zielonej Góry z zachodu na wschód, na wysokości Niziny Mazowieckiej kierując się ku północy.Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co jeden stopień.

 

Podczas ostatniego zlodowacenia na Nizinach Środkowopolskich panowały surowe warunki klimatyczne, w których następowało zrównywanie oraz obniżanie powstałych wcześniej glacjalnych i fluwioglacjalnych form terenu, czyli denudacja. Intensywne było m.in. wietrzenie mrozowe powodujące rozkruszanie skał na skutek zamarzania wody w szczelinach. Jednocześnie tworzyły się nowe formy terenu, np. wydmy śródlądowe budowane z piasków wywianych z osadów wodnolodowcowych. W bezpośrednim sąsiedztwie czoła lądolodu gromadziły się wody rzek, które odpływały zgodnie z nachyleniem terenu. Dłuższy postój lodowca sprawiał, że wzdłuż jego czoła powstawała szeroka dolina o płaskim dnie – pradolina. W pasie nizin zaznacza się kilka odcinków pradolin, np. Warszawsko‑Berlińska, Głogowsko‑Barucka, Baryczy, Biebrzy‑Narwi. Pradoliny wskazują jednocześnie zasięgi poszczególnych faz i stadiałów zlodowaceń.

Polecenie 3

Korzystając z mapy utworów czwartorzędowych, wskaż pradoliny na Nizinach Środkowopolskich. Korzystając z mapy hipsometrycznej, odczytaj nazwy rzek, które dziś płyną tymi pradolinami.

Ilustracja przedstawia mapę Polski. Na mapie kolorami zaznaczono rodzaje skał z epoki plejstocenu i holocenu czyli utwory czwartorzędowe. Czerwonymi kropkami zaznaczono miasta wojewódzkie i opisano je. Opisano rzeki i państwa sąsiadujące z Polską.Większą część obszaru Polski pokrywa jasnobrązowy obrazujący plejstoceńskie piaski żwiry i gliny zwałowe lodowcowe występujące pod postacią wysoczyzn morenowych. Poprzeplatane są one kolorem żółtym obrazującym piaski i żwiry wodnolodowcowe, głównie sandrowe. Obszary górskie oznaczono kolorem pomarańczowym obrazującym gliny stokowe. Wzdłuż rzek występuje kolor zielony obrazujący piaski i żwiry rzeczne oraz piaski den pradolin. Kolor różowy na obszarze Wyżyny Częstochowskiej, Wyżyny Lubelskiej i Kotliny Sandomierskiej obrazuje lessy.Kolorowymi liniami przedstawiono zasięg czterech zlodowaceń. zlodowacenie podlaskie – zielona linia biegnie z północnego zachodu na środkowy wschód.zlodowacenie południowopolskie – czarna linie biegnie równoleżnikowo na południu Polski wzdłuż Przedgórza Sudeckiego i Podgórza Karpackiego.zlodowacenie środkowopolskie – niebieska linia biegnie z zachodu na wschód najpierw wzdłuż Przedgórza Sudeckiego, następnie skręca na północ ponad Kielce, potem kieruje się na południe ku ujściu Sanu do Wisły i potem kieruje się na wschód.zlodowacenie północnopolskie – czerwona linia biegnie z okolic Zielonej Góry z zachodu na wschód, na wysokości Niziny Mazowieckiej kierując się ku północy.Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co jeden stopień. Po lewej stronie mapy w legendzie umieszczono w pionie osiem kolorowych prostokątów, które opisano nazwami skał z okresu plejstocenu i holocenu, opisano zasięgi zlodowaceń i literowe oznaczenia pradolin.

 

Nizina Mazowiecka jest największa ze wszystkich naszych krain nizinnych. W jej obrębie, zgodnie z podziałem Kondrackiego, wyróżnić można trzy strefy o różnym ukształtowaniu terenu:

  • północną – równinną, płaską lub lekko pofałdowaną, co jest wynikiem silnej denudacji;

  • środkową – szerokie, płaskodenne obniżenia Kotliny Warszawskiej i doliny Wisły, w których miejscami utworzyły się duże wydmy śródlądowe;

  • południową – pofałdowaną dawnymi wzgórzami morenowymi, np. Wzniesieniami Łódzkimi czy Wysoczyzną Rawską.

Na Nizinie Podlaskiej dominują tereny płaskie, równinne, które lokalnie urozmaicone są morenowymi wzniesieniami ostańcowymi. Ważnymi składnikami tamtejszego ukształtowania terenu są szerokie doliny rzeczne:

  • dolina Bugu – dzieli Nizinę Podlaską na Nizinę Północnopodlaską i Nizinę Południowopodlaską;

  • dolina Biebrzy – stanowi fragment pradoliny Biebrzy‑Narwi;

  • dolina Wieprza – wykorzystuje pradolinę Wieprz‑Krzna, której odcinek jest granicą między Podlasiem a Polesiem.

Na Nizinie Wielkopolskiej przeważają zdenudowane wysoczyzny morenowe. Ukształtowanie terenu jest słabo urozmaicone. Nie ma ani większych wzniesień, ani dolin rzecznych. Dopiero na południu zaznaczają się duże płaskodenne obniżenia terenu – Kotlina Żmigrodzka i Milicka. Jednak wg Kondrackiego nie zaliczają się one do Niziny Wielkopolskiej podobnie jak znajdujący się dalej na południe długi Wał Trzebnicki, stanowiący modelowy przykład moreny czołowej.
Po drugiej stronie Wału Trzebnickiego położona jest Nizina Śląska. W środkowej jej części, wzdłuż doliny Odry, rozciągają się płaskie tereny równin morenowych. Na południowym wschodzie powstały duże formy akumulacji wiatrowej – piaszczyste wydmy śródlądowe Równiny Opolskiej i pokrywy lessowe Płaskowyżu Głubczyckiego. Wydmy utworzyły się też na zachodzie, na Nizinie Śląsko‑Łużyckiej.

Polecenie 4

Na mapie hipsometrycznej wskaż duże formy terenu (mezoregiony) charakteryzujące ukształtowanie powierzchni Nizin Środkowopolskich.

2. Klimat, wody, gleby, roślinność i zwierzęta Nizin Środkowopolskich

Klimat Nizin Środkowopolskich, podobnie jak w przypadku pobrzeży i pojezierzy, cechuje się wzrostem kontynentalizmu w kierunku wschodnim. Dotyczy to zwłaszcza różnic temperatury między latem a zimą – latem są podobne na całych nizinach, ale zimą na wschodzie jest zdecydowanie chłodniej.

Warto zwrócić tu uwagę na obszar Niziny Śląskiej, gdzie występują najwyższe średnie temperatury roczne i najdłuższy okres wegetacyjny w Polsce – miejscami nawet powyżej 230 dni w roku. Jest to wynik korzystnego położenia geograficznego tego regionu:

  • na południu, czyli w strefie większego promieniowania słonecznego;

  • za barierą Sudetów, które często ograniczają napływ chłodnego powietrza związanego z frontami atmosferycznymi;

  • z dala od kontynentalnych mrozów w zimie.

Przez obszar Nizin Środkowopolskich płyną wszystkie największe rzeki naszego kraju. Część z nich wykorzystuje pradoliny, część jednak tworzy własne doliny, które mogą osiągać znaczne rozmiary, np. dolina Wisły, Odry, Warty, Bugu, Narwi. Odgrywają one istotną rolę w rzeźbie terenu, szczególnie właśnie na nizinach, ponieważ często są jedynym urozmaiceniem rozległych, płaskich powierzchni.
Na Nizinach Środkowopolskich prawie nie ma jezior naturalnych. Jedyne ich skupisko – małe jeziorka o pochodzeniu krasowym – występuje na Polesiu Lubelskim. Pozostałe nieliczne jeziora to na przykład starorzecza w dolinach rzecznych albo małe bezodpływowe stawy na terenach podmokłych. Terenów podmokłych na nizinach mamy całkiem sporo. Największy ich kompleks znajduje się na Podlasiu w dolinie rzeki Biebrzy – to tzw. Bagna Biebrzańskie. Mokradła spotkać też można w wielu miejscach na Polesiu oraz w Kotlinach: Warszawskiej, Milickiej, Żmigrodzkiej.

Warto wiedzieć

Jeziorami często nazywane są też duże zbiorniki sztuczne. Na Nizinach Środkowopolskich jest ich kilka, np. Jezioro Zegrzyńskie, Jezioro Siemianowskie, Jezioro Sulejowskie, Jezioro Turawskie, Jeziorsko. Powstały one w wyniku spiętrzenia wód rzecznych poprzeczną tamą. Spełniają różne funkcje, m.in. przeciwpowodziowe, retencyjne, rekreacyjne.
Małe sztuczne zbiorniki wodne zazwyczaj nazywane są stawami. Najczęściej służą do hodowli ryb, ale mogą mieć też inne funkcje, np. przeciwpowodziową lub rekreacyjną. W Polsce najwięcej rybnych stawów hodowlanych znajduje się w Kotlinie Milickiej.

Pod powierzchnią Nizin Środkowopolskich występują wody podziemne. Mogą one znajdować się na różnych głębokościach, przy czym najpłycej zalegają w obniżeniach terenu, np. w dolinach rzek (na terenach podmokłych sięgają powierzchni ziemi). W Kotlinie Warszawskiej specyficzny układ warstw skalnych – przepuszczających i nieprzepuszczających wodę – przyczynił się do powstania niecki artezyjskiej, na dnie której wody podziemne znajdują się pod ciśnieniem hydrostatycznym. Dzieje się tak dlatego, ponieważ wody spłynęły przepuszczalną warstwą piasków i żwirów na znaczną głębokość, a znajdująca się powyżej nieprzepuszczalna warstwa iłów i węgli brunatnych uniemożliwia odpływ. Jeśli przebije się (przewierci) warstwę nieprzepuszczalną, to wody podziemne na skutek działania ciśnienia samoczynnie wypłyną na powierzchnię. Tak właśnie działają studnie artezyjskie.

Na ilustracji warstwy ułożone jedna na drugiej, na spodzie margle, piaski i żwiry trzeciorzędowe z wodami artezyjskimi. Wyżej iły i węgle, piaski i żwiry czwartorzędowe. Na powierzchni otwory opisane Łowicz, Sochaczew i Mińsk Mazowiecki oraz położona na środku Warszawa.

Niecka artezyjska w Kotlinie Warszawskiej

Polecenie 5

Na rysunku powyżej wskaż miejsca, w których należy dokonać odwiertu, aby woda podziemna samoczynnie wznosiła się w odwiercie i pojawiała na niewielkiej głębokości poniżej powierzchni. Wskaż też miejsca, w których wiercenia nie przyniosą takiego efektu.

Na równinnych obszarach Nizin Środkowopolskich dominują słabe gleby bielicowe i płowe. W dolinach rzecznych i innych wilgotnych obniżeniach terenu występują lepsze gleby bagienne, mady, a miejscami też bardzo dobre czarne ziemie. Wyjątkowym regionem jest Nizina Śląska, gdzie zgromadziło się najwięcej dobrych gleb. W okolicach Wrocławia mamy dużo czarnych ziem, mad i gleb brunatnych. Natomiast na Płaskowyżu Głubczyckim na grubej pokrywie lessowej wytworzyły się gleby najlepsze – czarnoziemy.
Niziny Środkowopolskie były wykorzystywane rolniczo ze względu na korzystny klimat i płaski, dostępny teren. Dlatego na obszarze tym wykarczowana została niemal cała roślinność naturalna. Zachowały się tylko nieliczne większe kompleksy leśne, w tym najcenniejszy z nich – Puszcza Białowieska na Nizinie Podlaskiej. Jest to unikatowy na skalę europejską naturalny las pierwotny. Tworzą go drzewostany liściaste i mieszane z udziałem dębu, grabu, brzozy, olszy, jesionu, lipy, a ponadto sosny i świerka. W lesie tym żyją żubry oraz inne zwierzęta, m.in. jelenie, sarny, dziki, lisy, wilki, rysie.

Na północ od Puszczy Białowieskiej znajduje się Puszcza Knyszyńska z lasami iglastymi i mieszanymi porastającymi niewielkie wzgórza morenowe. Na zachód od niej rozciąga się duży, płaski obszar Bagien Biebrzańskich porośnięty trawami, trzcinami i turzycami, wśród których swoje siedliska mają ptaki wodne oraz inne zwierzęta lubiące wilgotne środowisko – bobry, wydry, łosie.

Poza Podlasiem większe kompleksy leśne – Bory Stobrawskie i Bory Dolnośląskie – mamy na Nizinie Śląskiej. Polesie Lubelskie porastają zabagnione Lasy Sobiborskie. Na Nizinie Mazowieckiej występują mniejsze kompleksy, np. Puszcza Kampinoska i Puszcza Kozienicka, a także Puszcza Kurpiowska, którą tworzą tereny leśno‑łąkowe. Na Nizinie Mazowieckiej i Wielkopolskiej lasów jest bardzo mało.

Ilustracja przedstawia fragment mapy Polski obejmujący Niziny Środkowopolskie, na którym przedstawiono roślinność rzeczywistą. Na mapie przeważa kolor beżowy obrazujący grunty orne, na którym równomiernie rozmieszczone są małe plamy koloru zielonego obrazujące występowanie lasów iglastych (kolor ciemnozielony), lasów liściastych (kolor jasnozielony), łąk i pastwisk (kolor bardzo jasny zielony). Oznaczono i opisano miasta, rzeki i jeziora. Opisano pojezierza, niziny, wyżyny i góry oraz państwa sąsiadujące z Polską. Podpisano również większe kompleksy leśne, jak Bory Dolnośląskie, Puszcza Białowieska i tym podobne. Największe skupisko lasów iglastych występuje w rejonie Zielonej Góry. W obrębie dużych miast kolorem różowym oznaczono tereny zabudowane lub przemysłowe. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwa stopnie. W legendzie mapy objaśniono znaki i barwy użyte na mapie.

 

Polecenie 6

Korzystając z mapy powyżej i wiedzy zdobytej wcześniej, wyjaśnij przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia lasów na Nizinach Środkowopolskich.

3. Typy krajobrazów naturalnych na Nizinach Środkowopolskich

Na Nizinach Środkowopolskich występuje krajobraz staroglacjalny strefy peryglacjalnej. Dominują tam rozległe, bezleśne, płaskie lub lekko pofałdowane równiny denudacyjne. Miejscami są one poprzecinane większymi lub mniejszymi dolinami rzecznymi będącymi w niektórych przypadkach pradolinami. Na bazie pradolin utworzyły się też płaskodenne kotliny. Monotonny krajobraz Nizin Środkowopolskich urozmaicają wały ostańcowych wzgórz morenowych oraz wypłaszczone wzniesienia piaszczystych wydm śródlądowych i pokryw lessowych.

Kategoria: Moje artykuły | Dodał: kolo (2019-03-16)
Wyświetleń: 131 | Rating: 0.0/0
Liczba wszystkich komentarzy: 0
Imię *:
Email *:
Kod *:
Kategorie sekcji
Mini-czat
Statystyki

Ogółem online: 1
Gości: 1
Użytkowników: 0
Formularz logowania
 Statystyki