Witaj, Gość
Główna » Artykuły » Moje artykuły

RZEŹBA POWIERZCHNI POLSKI

Współczesna rzeźba Polski a dawne wydarzenia geologiczne

Ukształtowanie powierzchni Ziemi jest efektem działania różnorodnych procesów geologicznych. Wyróżnia się trzy jego główne formy: góry, wyżyny i niziny. W Polsce występują wszystkie te formy, choć zdecydowanie najwięcej jest nizin.

Druga fotografia , to krajobraz Gór Świętokrzyskich, widoczny teren falisty porośnięty trawą.

Góry Świętokrzyskie – stare pod względem geologicznym, zerodowane pasmo górskie na Wyżynie Kieleckiej

Już wiesz

  • jak opisać budowę geologiczną Polski;

  • jakie są główne formy rzeźby w Polsce (góry, wyżyny, niziny);

  • jak odczytać z mapy wysokość bezwzględną wybranych punktów.

Nauczysz się

  • wykazywać zależności pomiędzy współczesną rzeźbą Polski a wybranymi wydarzeniami i procesami geologicznymi;

  • wymieniać cechy ukształtowania powierzchni Polski;

  • wyjaśniać genezę powstania różnych form terenu;

  • objaśniać krzywą hipsograficzną.

1. Procesy geologiczne a ukształtowanie terenu

Gdyby na powierzchnię Ziemi nie wpływały geologiczne procesy wewnętrzne, to wszystkie warstwy skalne byłyby ułożone poziomo – od najstarszych (usytuowanych głębiej) po najmłodsze. Siły wewnętrzne poprzesuwały jednak skały, powodując zmiany w ich układzie. Powstały m.in. fałdy i uskoki. Na południu mamy więc Karpaty będące górami fałdowymi. Natomiast na południowym zachodzie Sudety – niegdyś góry fałdowe, które w orogenezie alpejskiej zostały wydźwignięte i poprzesuwane wzdłuż uskoków, przekształcając się w góry zrębowe.

Procesy zewnętrzne modelują powierzchnię Ziemi poprzez działalność z jednej strony niszczącą (erozja), a z drugiej budującą (akumulacja). Przykłady erozji najłatwiej spotkać w górach, gdzie można zobaczyć m.in. wielkie doliny wyżłobione przez rzeki lub lodowce. Z kolei formy akumulacyjne pokrywają niemal cały obszar Niżu Polskiego. Tereny te obecnie są płaskie lub lekko pofałdowane, ale kiedyś wyróżniały się znacznie bardziej urozmaiconym ukształtowaniem. Taki stan rzeczy wynika z tego, że w ciągu milionów lat większość zagłębień terenu została wypełniona osadami naniesionymi przez wody, lodowce i wiatr.

Na ilustracji trzy plansze. Prosta powierzchnia Ziemi (brak procesów geologicznych) wypiętrzenia przedstawione w postaci falowanych linii (powierzchnia wypiętrzona w następstwie procesów wewnętrznych), na trzeciej planszy linie łagodniejsze (powierzchnia spłaszczona na skutek procesów zewnętrznych).

 

Polecenie 1

Wyjaśnij, dlaczego powierzchnia Ziemi nie jest całkowicie płaska. Podaj odpowiednie przykłady.

2. Podział Polski na pasy rzeźby terenu

Cechą charakterystyczną ukształtowania powierzchni Polski jest pasowy układ rzeźby terenu. Mniej więcej równoleżnikowo występują u nas na przemian pasy wzniesień i obniżeń. Patrząc od północy, kolejno są to:

  • niziny nadmorskie (pobrzeża),

  • pojezierza,

  • niziny środkowopolskie,

  • wyżyny,

  • kotliny,

  • góry.

Ilustracja przedstawia mapę hipsometryczną Polski. Na mapę nałożone są linie oddzielające od siebie jednostki geograficzne: pobrzeża, pojezierza, niziny środkowopolskie, wyżyny, kotliny podgórskie, góry, które opisano na mapie. Po najechaniu na określony pas zostaje on podświetlony – reszta rozmyta. W obrębie lądów występują obszary w kolorze zielonym, żółtym, pomarańczowym i czerwonym. Na północy przeważają obszary w kolorze zielonym przechodzące ku południowi w kolor żółty i pomarańczowy aż do czerwonego. Morza zaznaczono kolorem niebieskim Na mapie opisano nazwy jednostek geograficznych, półwyspów, wysp, głównych nizin, wyżyn i pasm górskich, morza, zatok, zalewów, rzek i jezior. Na obszarze morza w wybranych miejscach opisano głębokości. Oznaczono czerwonymi kropkami i kwadracikami oraz opisano główne miasta, stolicę – Warszawę wyróżniono sygnaturą uwzględniającą kształt i wielkość powierzchni miasta. Oznaczono czarnymi kropkami i opisano wysokością oraz nazwą szczyty górskie. Różową wstążką oznaczono granice Polski, czerwoną linią oznaczono granice pozostałych państw. Kolorem czerwonym opisano państwa sąsiadujące z Polską.Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwa stopnie.

 

Polecenie 2

Na mapie powyżej czarnymi kropkami oznaczono punkty wysokościowe, obok podano ich wysokości bezwzględne. Odszukaj najwyższe punkty w poszczególnych pasach rzeźby terenu Polski. W przypadku gór zwróć uwagę na granicę państwową przebiegającą zarówno przez Karpaty, jak i przez Sudety.

Wskazówka

Przypomnij sobie ze szkoły podstawowej, gdzie znajduje się najwyższy i najniższy punkt naszego kraju.

Pasowy układ rzeźby terenu jest następstwem różnorodnych procesów geologicznych, jakie zachodziły (niektóre zachodzą do dziś) na naszym obszarze. Poniżej podane są główne przyczyny obecnego ukształtowania powierzchni Polski.

NIZINY NADMORSKIE (POBRZEŻA)

Na zdjęciu piaszczysta plaża, brzeg morza. Wydmy porośnięte kępami traw i niskimi drzewami.

 
Niziny nadmorskie (pobrzeża)
Główne procesy Przebieg kształtowania się rzeźby
Procesy zewnętrzne – erozja morska i ruchy masowe Rzeźba tworząca się współcześnie
Fale morskie niszczą brzegi, powodując osunięcia ziemi i powstanie klifów (wybrzeże wysokie)
Procesy zewnętrzne – akumulacja morska i rzeczna Rzeźba tworząca się współcześnie
Fale oraz wiatr nanoszą piasek, tworząc plaże (wybrzeże niskie), mierzeje, wydmy
Przy ujściach rzek gromadzi się materiał skalny i organiczny, który buduje na przykład deltę Wisły na Żuławach

POJEZIERZA

Drugie zdjęcie wykonane z lotu ptaka, przedstawia liczne jeziora Kaszub, umiejscowione pomiędzy polami i lasami

 
Pojezierza
Główne procesy Przebieg kształtowania się rzeźby
Procesy zewnętrzne – związane z działalnością lądolodu, erozja, akumulacja, ruchy masowe Plejstoceński lądolód skandynawski przyczynił się do pofałdowania terenu
Powstały typowe formy polodowcowe, np. moreny, pradoliny, sandry
Po ustąpieniu lądolodu liczne zagłębienia terenu wypełniła woda, tworząc jeziora

NIZINY ŚRODKOWOPOLSKIE

Ilustracja komputerowa ukazująca krajobraz rolniczy Niziny Mazowieckiej. Na ilustracji widoczne pasy zielonych pól z nielicznymi drzewami.

 
Niziny Środkowopolskie
Główne procesy Przebieg kształtowania się rzeźby
Procesy zewnętrzne – przeważnie akumulacja Na dużych głębokościach występują osady i fałdowania z mezozoiku i paleozoiku
Przykryte zostały grubą warstwą osadów kenozoicznych pochodzących z akumulacji rzecznej, wiatrowej i lodowcowej

WYŻYNY

Na zdjęciu pofałdowane tereny rolnicze, zabudowania, drzewa.

 
Wyżyny
Główne procesy Przebieg kształtowania się rzeźby
Procesy wewnętrzne – ruchy górotwórcze Najstarsze Góry Świętokrzyskie wypiętrzyły się w orogenezie kaledońskiej
Procesy zewnętrzne – akumulacja morska, erozja rzeczna i wiatrowa, wietrzenie mechaniczne i chemiczne (kras), ruchy masowe Przez długi czas były niszczone przez procesy zewnętrzne
Większość skał w całym pasie pochodzi z ery mezozoicznej, kiedy obszar ten pokrywało morze, na dnie którego gromadziły się osady
Procesy wewnętrzne – ruchy górotwórcze Na początku ery kenozoicznej alpejskie ruchy górotwórcze przyczyniły się do podniesienia terenu
Procesy zewnętrzne – akumulacja morska, erozja rzeczna i wiatrowa, wietrzenie mechaniczne i chemiczne (kras), ruchy masowe Późniejsze procesy zewnętrze ponownie działały obniżająco i wyrównująco

KOTLINY

Na zdjęciu płaska dolina, rzeka, tereny zielone.

 
Kotliny
Główne procesy Przebieg kształtowania się rzeźby
Procesy wewnętrzne – alpejskie ruchy górotwórcze Zapadliska powstałe w czasie wypiętrzania się Karpat
Procesy zewnętrzne – akumulacja morska, rzeczna, wiatrowa, lodowcowa Na dnie obniżeń gromadziły się osady morskie, m.in. po wyparowaniu wody powstały pokłady soli w Wieliczce i Bochni
Później zostały zasypane osadami nanoszonymi przez rzeki, wiatr i lądolód

KARPATY

Na zdjęciu wysokie, strome, skaliste pasmo górskie. U stóp pasma las. Na pierwszym planie głazy.

 
Karpaty
Główne procesy Przebieg kształtowania się rzeźby
Procesy wewnętrzne – fałdowania orogenezy alpejskiej Na przełomie mezozoiku i kenozoiku na dnie morza gromadziły się osady – powstał tzw. flisz karpacki składający się z naprzemiennych warstw piaskowców i łupków
Warstwy te zostały silnie pofałdowane w czasie alpejskich ruchów górotwórczych
Procesy zewnętrzne – erozja i akumulacja wodno‑lodowcowa, wietrzenie, ruchy masowe Procesy zewnętrzne (erozja, wietrznie, ruchy masowe na stokach) obniżały teren gór, m.in. rzeki wyżłobiły długie doliny w Beskidach, a lodowce wysokogórskie – szerokie doliny w Tatrach
Tatry Wysokie – najwyższa część Tatr – zbudowane są głównie z twardych, odpornych granitów, które powstały dużo wcześniej (pod koniec paleozoiku) i dlatego pozostały najwyższym pasmem

SUDETY

Na zdjęciu forma skalna składająca się z kilku silnie spękanych granitowych ostańców, w dole rozległa równina.

 
Sudety
Główne procesy Przebieg kształtowania się rzeźby
Procesy wewnętrzne – ruchy górotwórcze Fałdowane i wypiętrzane w paleozoiku (orogeneza kaledońska i hercyńska)
Procesy zewnętrzne – erozja i akumulacja wodno‑lodowcowa, wietrzenie, ruchy masowe Potem prawie całkowicie zrównane
Procesy wewnętrzne – ruchy górotwórcze, działalność wulkanów Na początku kenozoiku w związku z działaniem alpejskich sił górotwórczych wystąpiło popękanie górotworu i przesunięcia warstw skalnych
Powstały liczne uskoki i zapadliska, m.in. Kotlina Kłodzka i Kotlina Jeleniogórska
Szczeliny skalne często wypełniała magma, tworząc tzw. intruzje, np. granitowe, bazaltowe
Magma wydobywała się też na powierzchnię jako lawa wulkaniczna
Procesy zewnętrzne – erozja i akumulacja wodno‑lodowcowa, wietrzenie, ruchy masowe W Karkonoszach powstają kotły i doliny polodowcowe. W całych Sudetach następuje ponowne obniżanie i wyrównywanie rzeźby

Polecenie 3

Wskaż, w którym pasie rzeźby terenu znajduje się twoja miejscowość. Korzystając z informacji zawartych w powyższej tabeli oraz z map geologicznych i mapy hipsometrycznej, powiąż ukształtowanie powierzchni najbliższych okolic z określonymi wydarzeniami i procesami geologicznymi. Sporządź w zeszycie krótką notatkę na ten temat.

3. Ukształtowanie powierzchni Polski w liczbach

Na obszarze Polski wyraźnie przeważają niziny. Zajmują one całą północną i środkową część kraju. Wyżyny obejmują pas na południowym wschodzie, a góry rozciągają się wzdłuż południowej granicy. Cechą charakterystyczną ukształtowania powierzchni Polski jest ogólne nachylenie terenu w kierunku z południowo‑wschodniego na północno‑zachodni. Wiele naszych rzek płynie w takim właśnie kierunku.

Podział powierzchni w zależności od wysokości nad poziomem morza przedstawia wykres zwany krzywą hipsograficzną. Na osi pionowej oznaczone są wysokości bezwzględne, a na osi poziomej – ich procentowy udział w powierzchni ogólnej.

Polecenie 4

Z krzywej hipsograficznej Polski odczytaj, ile w przybliżeniu procent powierzchni kraju zajmują:

  • góry (wys. >500 m n.p.m.),

  • wyżyny (200–500 m n.p.m.),

  • niziny (0–200 m n.p.m.).

Na ilustracji krzywa hipsograficzna. Na wykresie kolorem zielonym oznaczono niziny, żółtym i pomarańczowym – wyżyny, a czerwonym góry. <table><caption>Wzniesienie nad poziom morza w % powierzchni ogólnej Polski</caption><tr><td>poniżej 0 m</td><td>0,1</td></tr><tr><td>0-100 m</td><td>ok. 25</td></tr><tr><td>100-200 m</td><td>ok. 50</td></tr><tr><td>200-300 m</td><td>ok. 16</td></tr><tr><td>300-500 m</td><td>ok. 6</td></tr><tr><td>500-1000 m</td><td>ok. 3</td></tr><tr><td>powyżej 1000 m</td><td>0,2</td></tr></table>

 

Kształt krzywej hipsograficznej informuje o rozkładzie wysokości bezwzględnych na danym obszarze. W przypadku Polski widać przede wszystkim bardzo dużą, płaską powierzchnię w kolorze zielonym, co jednoznacznie wskazuje na przewagę nizin. Wyżyn i gór jest stosunkowo mało, a góry wysokie (>2 tys. m n.p.m.) zajmują zaledwie ułamek procenta powierzchni Polski.

Polecenie 5

*Porównaj kształt krzywej hipsograficznej Polski z krzywymi dla kontynentów (rysunek poniżej). Który kontynent ma krzywą hipsograficzną najbardziej podobną do krzywej Polski, a który najbardziej odmienną? Czy potrafisz to wyjaśnić?

Ciekawą informacją dotyczącą ukształtowania terenu jest średnia wysokość bezwzględna danego obszaru. Dla Polski jest ona bardzo niska i wynosi tylko 173 m n.p.m. Dla porównania na Słowacji to 440 m n.p.m., w Republice Czeskiej 430 m n.p.m., a dla obszaru całej Europy – 292 m n.p.m. Porównaj te wartości z wysokościami bezwzględnymi dla innych kontynentów (rysunek powyżej).

Polecenie 6

*Z dokładnej mapy hipsometrycznej lub z urządzenia GPS odczytaj wysokość nad poziomem morza swojej miejscowości i ustal, czy znajdujesz się powyżej czy poniżej średniej wysokości dla obszaru Polski.

Ciekawostka

Najniżej położony punkt Polski (1,8 m p.p.m.) znajduje się w miejscowości Raczki Elbląskie w depresji na Żuławach Wiślanych. Jest on oznaczony w terenie specjalną tablicą i stanowi swego rodzaju atrakcję turystyczną.

Na zdjęciu słupek z tabliczką w płaskim terenie. Na słupku na wysokości 180 centymetrów zaznaczony poziom morza zero metrów.

 

Podsumowanie

  • Na ukształtowanie powierzchni Polski wpływ miały geologiczne procesy wewnętrzne (procesy górotwórcze, procesy lądotwórcze, procesy wulkaniczne, trzęsienia ziemi) i zewnętrzne (wietrzenie, erozja, ruchy masowe, akumulacja).

  • Charakterystyczną cechą ukształtowania powierzchni Polski jest pasowość.

  • Pasy wyższe (góry, wyżyny, pojezierza) rozdzielone są pasami niższymi (nizinami, kotlinami).

  • W Polsce zdecydowanie przeważają niziny — zajmują ok. ¾ całego obszaru.

Kategoria: Moje artykuły | Dodał: kolo (2019-03-19)
Wyświetleń: 300 | Rating: 0.0/0
Liczba wszystkich komentarzy: 0
Imię *:
Email *:
Kod *:
Kategorie sekcji
Mini-czat
Statystyki

Ogółem online: 1
Gości: 1
Użytkowników: 0
Formularz logowania
 Statystyki