Witaj, Gość
Główna » Artykuły » Moje artykuły

EUROPA PÓŁNOCNA - PAŃSTWA SKANDYNAWSKIE

Europa Północna – państwa skandynawskie

Środowisko przyrodnicze jest źródłem wszelkich niezbędnych do życia zasobów i jednocześnie zapewnia przestrzeń do rozwoju działalności człowieka. W Europie Północnej środowisko to od wieków było i nadal jest wykorzystywane przez człowieka, a mimo to zachowało się w niemal nienaruszonym stanie. Jak to możliwe?

Na zdjęciu fjord otoczony wysokimi stromymi skalistymi zboczami. Część stoków na pierwszym planie porośnięta lasami liściastymi.

 

Już wiesz

  • że Europa dzieli się na 4 wielkie regiony fizycznogeograficzne;

  • że położenie geograficzne wpływa na cechy środowiska przyrodniczego na danym obszarze;

  • że działalność człowieka dostosowuje się do cech lokalnego środowiska przyrodniczego.

Nauczysz się

  • wykorzystywać mapy tematyczne do opisu cech środowiska przyrodniczego Europy Północnej;

  • opisywać wpływ lądolodu na rzeźbę i ukształtowanie powierzchni na obszarze Europy Północnej;

  • określać położenie geograficzne państw skandynawskich i wskazywać je na mapie;

  • porównywać dane statystyczne odnoszące się do gospodarki państw skandynawskich;

  • wymieniać ograniczenia, jakie środowisko przyrodnicze Europy Północnej narzuca rozwojowi gospodarczemu.

1. Europa Północna – granice i główne jednostki

Ilustracja przedstawia mapę hipsometryczną Europy. W obrębie lądów występują obszary w kolorze zielonym, żółtym, pomarańczowym i czerwonym. Morza zaznaczono kolorem niebieskim. Na mapie opisano nazwy półwyspów, wysp, nizin, wyżyn i pasm górskich, mórz, zatok, rzek i jezior. Oznaczono i opisano główne miasta. Oznaczono czarnymi kropkami i opisano szczyty górskie. Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Podano współrzędne geograficzne skrajnych punktów: zachód – Przyl. Roca 9°27’ W, południe – Przyl. Marroqui 35°58’ N, północ – Przyl. Nordkyn 71°08’ N, wschód – Ujście Bajdaraty 68°14’ E. Czerwonymi liniami oddzielono wielkie regiony fizycznogeograficzne: Europa Północna, Europa Zachodnia, Europa Południowa, Europa Wschodnia. Mapa zawiera południki i równoleżniki, dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dziesięć stopni.

 

Geog_gim_3_6_2_Europa_PnOdczytaj na mapie nazwy obszarów należących do Europy Północnej

Ukształtowanie powierzchni Europy Północnej

Europę Północną tworzy trzon lądowy składający się z Półwyspu Skandynawskiegoi Półwyspu Kolskiego oraz Międzymorza Fińsko‑Karelskiego. Mniejszymi jednostkami są wyspy leżące na szelfie Europy na Oceanie Arktycznym oraz wyspy wulkaniczne na Północnym Atlantyku. Największą z nich jest Islandia będąca drugą co do wielkości wyspą europejską.

2. Europa Północna – środowisko przyrodnicze

Region Europy Północnej jest silnie zróżnicowany pod względem budowy geologicznej. Trzon Półwyspu Skandynawskiego budują najstarsze skały w Europie, natomiast na Islandii dominują młode skały wulkaniczne.

Ukształtowanie powierzchni jest także zróżnicowane – Góry Skandynawskie są starymi górami z widocznymi śladami długotrwałego oddziaływania procesów erozji. W czwartorzędzie Półwysep Skandynawski był obszarem, na którym uformował się lądolód o grubości ok. 3 km. Masy lodu zdzierały materiał zwietrzelinowy, erodowały i odsłaniały skalne podłoże. Z tego względu wyrazistą cechą rzeźby Gór Skandynawskich są płaskowyże – tzw. fieldy, ponad które wznoszą się odosobnione szczyty o kopulastych kształtach.
Na zachodnim górzystym wybrzeżu Półwyspu Skandynawskiego utworzyły się charakterystyczne formy terenu, tzw. fiordy, czyli długie, kręte, wąskie i głębokie zatoki morskie, prostopadłe do wybrzeża. Powstały one w ten sposób, że do V‑kształtnych dolin rzecznych z gór wkraczały płynące jęzory lodowcowe, które przekształcały dolinę w U‑kształtną. Po ociepleniu klimatu, gdy lądolód stopniał, podniósł się poziom wód oceanicznych, które zalały dolne odcinki przekształconych dolin polodowcowych. Najdłuższe fiordy znajdują się w południowej części Półwyspu Skandynawskiego nad Morzem Norweskim. Osiągają tam długość 220 km, głębokość 1249 m, np. Sognefjord.
Poza górami we wschodniej części Półwyspu Skandynawskiego leżą obszary wyżynne o wysokości od 300 m n.p.m. do 800 m n.p.m. Nizinnym obszarem jest Międzymorze Fińsko‑Karelskie.
Na całym obszarze Europy Północnej występują formy rzeźby młodoglacjalnej, które doskonale widać w krajobrazie. Liczne są jeziora polodowcowe. Największe ich skupienie – ok. 60 tys. jezior – znajduje się na nizinnym Pojezierzu Fińskim. Tu także charakterystyczny jest pagórkowaty krajobraz z licznymi morenami czołowymi.

Polecenie 1

Korzystając z mapy typów klimatu, odpowiedz na pytania:

Ilustracja przedstawia mapę typów klimatu w Europie. Kolorami oznaczono typy klimatu, układają się one pasami o przebiegu równoleżnikowym. Na północy kontynentu klimat polarny i subpolarny, dalej na południe umiarkowany chłodny odmiana kontynentalna, przejściowa i morska). Od szerokości geograficznej północnej sześćdziesiąt stopni klimat umiarkowany ciepły (w trzech odmianach w zależności od odległości od wybrzeży), na tym tle kontur Polski. Na południu Europy (Półwyspy Iberyjski, Apeniński i Bałkański) klimat podzwrotnikowy wilgotny (śródziemnomorski). Ciepłe prądy morskie opływają zachodnie wybrzeże w kierunku północnym, a zimny Prąd Wschodniogrenlandzki płynie z północy na południe. Na mapie południki i równoleżniki. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dziesięć stopni. W legendzie umieszczono i opisano kolory użyte na mapie.

Typy klimatu występujące w Europie

  • W jakich strefach klimatycznych leży Europa Północna?

  • Jakie typy klimatu występują w Europie Północnej?

Polecenie 2

Główne czynniki kształtujące klimat Europy Północnej to szerokość geograficzna, odległość od oceanu, ukształtowanie terenu i prądy morskie. Podaj przykłady wpływu tych czynników na klimat Europy Północnej.

Największą wyspą należącą do Europy Północnej jest Islandia będąca wynurzonym fragmentem Grzbietu Północnoatlantyckiego. Jest to wyspa zbudowana ze skał wulkanicznych. Wyżynne wnętrze stanowi płaskowyż wznoszący się na wysokość 700‑1000 m n.p.m. Ponad wyżyny „wyrastają” liczne stożki wulkaniczne, z których 26 jest czynnych. Innym przejawem działalności wulkanicznej są gejzery, czyli wytryskujące ze szczelin skalnych w regularnych lub niejednakowych odstępach czasu fontanny pary wodnej i gorącej wody. Zjawisko to związane jest z nagrzewaniem się wód podziemnych pod wpływem ciepła wulkanicznego, co prowadzi do wzrostu ciśnienia tych wód. Obszar wokół wyspy jest aktywny sejsmicznie. Islandia była zlodowacona i w jej krajobrazie, podobnie jak na Półwyspie Skandynawskim, widoczne są młode formy rzeźby polodowcowej.
Nazwa Islandia oznacza Ziemię Lodu i związana jest z lodowcami, które pokrywają 11% powierzchni wyspy. Mogły się one tam wytworzyć, ponieważ na Islandii panuje chłodny klimat morski dający duże opady śniegu.

Na zdjęciu rozległy płaskowyż otoczony górami. Liczne rozlewiska. Skąpa roślinność trawiasta. Drobne kwiaty.

 

Na zdjęciu fjord otoczony wysokimi stromymi skalistymi zboczami. Część stoków na pierwszym planie porośnięta lasami liściastymi.

 

Na zdjęciu jezioro, na pierwszym planie kamienisty brzeg, sitowie. Drugi brzeg jeziora połózony w oddali porośnięty lasem iglastym.

 

Na zdjęciu wodospad spadający ze stromego porośniętego lasem wzgórza. W dole droga pokryta mgłą utworzoną u stóp wodospadu. Wąska struga wody przepływa pod drogą i wpada do zbiornika wodnego na pierwszym planie.

 

Na zdjęciu jezioro pokryte lodem, kawałki kry pływają po powierzchni. W tle ośnieżone góry.

 

Ośnieżone pasmo górskie, ogromne kłęby czarnego dymu. Na pierwszym planie rozległy pusty teren pozbawiony roślinności.

 

Na zdjęciu słup wody unoszący się nad zagłębieniem wypełnionym wodą. Zachodzące słońce.

 

Polecenie 3

Przeczytaj poniższe uwagi podsumowujące opis środowiska przyrodniczego Europy Północnej i zastanów się, jak środowisko przyrodnicze tego regionu może wpływać na rozwój gospodarki.

  • Europa Północna leży na północ od 55° szerokości geograficznej północnej (N).

  • Im bardziej na północ, tym klimat staje się surowszy, co przejawia się w zmianach formacji roślinnych – od lasów mieszanych i iglastych na południu po tundrę na północy oraz lodowce na wyspach i w górach.

  • Region ten był zlodowacony w okresie czwartorzędu, co wywarło silny wpływ na ukształtowanie terenu.

  • Procesy wulkaniczne do dziś wpływają na elementy środowiska przyrodniczego niektórych wysp, zwłaszcza Islandii.

3. Państwa skandynawskie

Na obszarze Europy Północnej znajdują się 4 państwa połączone silnymi więzami kulturowymi i historycznymi. Są to Norwegia i Szwecja leżące na Półwyspie Skandynawskim, Finlandia leżąca u jego nasady i wyspiarska Islandia. Piątym państwem, które ma silne związki z 4 wymienionymi, jest Dania leżąca na Półwyspie Jutlandzkim zaliczanym już do Europy Zachodniej. Wszystkie te kraje obejmuje się wspólną nazwą państwa skandynawskie. Mają one podobne warunki środowiska przyrodniczego, a jedną z najważniejszych cech są silne związki z morzem. Poza Finami używającymi języka fińskiego z grupy ugrofińskiej pozostali mieszkańcy państw skandynawskich posługują się językami narodowymi należącymi do grupy języków germańskich. Od wieków państwa skandynawskie są silnie ze sobą połączone pod względem społecznym, kulturowym, politycznym i gospodarczym.
Wschodnia część Europy Północnej, obejmująca Półwysep Kolski i obszar na wschód od Finlandii do Morza Białego, należy do Federacji Rosyjskiej.

Polecenie 4

Z mapy politycznej Europy odczytaj nazwy stolic państw skandynawskich i określ ich współrzędne geograficzne. Która ze stolic leży najdalej na północy?

Ilustracja przedstawia mapę polityczną Europy. Państwa wyróżnione kolorami i opisane. Oznaczono i opisano stolice. Morza zaznaczono kolorem niebieskim i opisano. Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dziesięć stopni.

Podział Europy na państwa i terytoria zależne

Na zdjęciu zwarta zabudowa miejska, liczne wieże, w oddali kominy. Miasto położone nad wodą, mosty, statki.

 

Na zdjęciu ceglasty budynek o kształcie prostopadłościanu, o dwóch wieżach. Liczne okna. Fasedę zdobią dwie płaskorzeźby. Na jednej z wież zegar. Przed budynkiem plac, przechodnie, przystanek komunikacji.

 

Na zdjęciu kamienice przy zatłoczonej ulicy, deptaku. Dużo przechodniów, fontanna. Na pierwszym planie dużo rowerów.

 

Na zdjęciu zwarta zabudowa miejska nad brzegiem zbiornika wodnego. Betonowy brzeg. W centrum bardzo wysoki biały budynek katedry, pięć zielonych kopuł.

 

Na zdjęciu panorama miasta zimą, zwarta niska zabudowa. Domy mają bardzo kolorowe elewacje i równie kolorowe dachy. Środkiem biegnie ulica. Miasto położone nad zatoką, w tle górzysty brzeg.

 

4. Kierunki rozwoju gospodarki w państwach skandynawskich

Położenie geograficzne i cechy środowiska przyrodniczego państw skandynawskich wpływają na rozwój niektórych dziedzin gospodarki, ale także narzucają pewne ograniczenie działalności gospodarczej.

  • Położenie w Europie Północnej nad otwartym oceanem i morzami przyczyniło się do rozwoju gospodarki morskiej, do korzystania z zasobów biologicznych i mineralnych znajdujących się w morzach i oceanach.

  • Krótki okres wegetacyjny i gleby polodowcowe są przeszkodą w rozwoju rolnictwa na północ od 60°N (północna granica uprawy zbóż); natomiast na Półwyspie Jutlandzkim i wyspach wokół niego oraz w południowej części Półwyspu Skandynawskiego warunki umożliwiają rozwój intensywnej gospodarki rolnej; intensywne rolnictwo Danii opiera się na wysokotowarowej produkcji roślinnej i zwierzęcej, a szczególnie ważnym działem jest hodowla bydła rogatego i trzody chlewnej; Dania zajmuje 3. miejsce na świecie w produkcji mleka na 1 mieszkańca – 885 kg w 2010 roku.

    Grunty orne i lasy w państwach skandynawskich (źródło: Rocznik Statystyki Międzynarodowej 2012, GUS, Warszawa 2012)
    Państwo Grunty orne i sady
    (w %)
    Lasy
    (w %)
    Dania 53,4 12,8
    Finlandia 6,8 72,9
    Norwegia 2,1 32,7
    Szwecja 5,1 68,7
    Islandia 0,0 0,3

Polecenie 5

Dokonaj analizy danych zawartych w tabeli 1 i wskaż, w których państwach skandynawskich powinien być rozwijany przemysł drzewny i papierniczy.

  • Wielkim bogactwem naturalnym państw leżących na Półwyspie Skandynawskim są lasy; dwa państwa – Finlandia i Szwecja – pozyskują duże ilości drewna i rozwijają przemysł drzewny i papierniczy; tarcica, celuloza, papier i tektura są ważnymi produktami eksportu tych państw.

  • Państwa skandynawskie posiadają doskonale rozwinięte rybołówstwo morskie; największe znaczenie ten dział gospodarki ma dla Islandii i Norwegii; w 1975 roku Islandia jako pierwszy kraj na świecie rozszerzyła swoje prawa do dwustumilowego pasa oceanu, aby korzystać z bogatych łowisk wokół wyspy; celem była również ochrona zasobów biologicznych dorsza i śledzia; spowodowało to trwającą kilka lat „wojnę dorszową” z Wielką Brytanią; przetwórstwo ryb jest najważniejszym działem islandzkiego przemysłu; ryby i ich przetwory to główny towar eksportowy tego kraju.

    Połowy ryb w państwach skandynawskich w 2013 roku (Źródło: FAOstat http://faostat.fao.org/)
    Państwo Połowy ryb 
    na 1 mieszkańca
    Udział w świecie 
    (w %)
    Dania 110,7 0,30
    Finlandia 29,7 0,10
    Norwegia 397,0 1,96
    Szwecja 18,4 0,09
    Islandia 4266,8 0,81
  • Urozmaicona rzeźba terenu oraz gęsta sieć rzek zasobnych w wodę umożliwiają pozyskiwanie energii elektrycznej ze spiętrzonej wody; hydroenergetykarozwinęła się głównie w Norwegii, Szwecji i Islandii.

    Produkcja energii elektrycznej w % według rodzajów w 2008 roku (źródło: Rocznik Statystyki Międzynarodowej 2012, GUS, Warszawa 2012)
    Państwo Elektrownie [%]
    cieplne wodne jądrowe geotermalne
    Dania 80,9 0,1 19,0
    Finlandia 47,9 22,1 29,6 0,3
    Norwegia 0,9 98,5 0,6
    Szwecja 10,0 46,1 42,6 1,3
    Islandia 0,0 75,5 24,5

Polecenie 6

Wyjaśnij, które czynniki środowiska przyrodniczego sprzyjają rozwojowi hydroenergetyki w Norwegii, a które rozwojowi energetyki geotermalnej w Islandii.

  • Na Półwyspie Skandynawskim występują duże złoża surowców mineralnych, m.in. rudy żelaza i metali kolorowych; są one wydobywane w Szwecji, Norwegii i Finlandii; na szelfie Morza Północnego w sektorze norweskim eksploatuje się podmorskie złoża ropy naftowej i gazu ziemnego; w 2013 roku Norwegia wydobyła 90,3 mln ton ropy naftowej, co dało jej 14. miejsce na świecie; w produkcji gazu ziemnego zajmowała 7. miejsce na świecie.

    Ilustracja przedstawia mapę gospodarczą Skandynawii. Na mapie sygnaturami przedstawiono bogactwa mineralne wydobywane głównie na północy regionu: rudy tytanu, rudy niklu, rudy cynku i ołowiu, rudy chromu, rudy miedzi, rudy żelaza , srebro oraz gaz ziemny i ropę naftową (na Morzu Północnym. Oznaczono ośrodki przemysłowe, na przykład: Malmö, Göteborg, Sztokholm, Kopenhaga, Bergen, Oslo, Helsinki położone głównie w południowej części regionu. Mapa zawiera siatkę południków i równoleżników. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dziesięć stopni.

     

     

Państwa skandynawskie należą do państw o wysokim poziomie rozwoju gospodarczego. We wszystkich państwach tego regionu rozbudowane są różnorodne gałęzie przemysłu przetwórczego wytwarzające wysokiej jakości wyroby. Rozwinięte są również rozmaite usługi, m.in. handel, transport, turystyka. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca w krajach skandynawskich zalicza się do najwyższych na świecie.

Produkt krajowy brutto w państwach skandynawskich w 2014 roku (źródło: The CIA World Factbook https://www.cia.gov)
Państwo dolary USA 
na 1 mieszkańca
Dania 44 300
Finlandia 40 500
Norwegia 65 900
Szwecja 44 700
Islandia 42 600
świat średnia wartość 16 100

Trzy spośród pięciu państw skandynawskich – Dania, Finlandia i Szwecja – należą do Unii Europejskiej. Pozostałe dwa – Norwegia i Islandia – są stowarzyszone z tym ugrupowaniem. Norwegia jest jedynym państwem, które nie przystąpiło do UE, gdyż ludność sprzeciwiła się temu w referendum.

Na zdjęciu platforma wiertnicza na morzu. Cztery walcowe podstawy, platforma, na niej urządzenia, rury, wieże, dźwigi.

 

Na zdjęciu rozległe obszary pokryte bardzo niską pokrywą roślinną, zdominowaną przez niskie trawy, mchy i porosty. Renifery. W tle pojedyncze drzewa.

 

Na zdjęciu maszynowy zbiór pszenicy. Na pierwszym planie pole pszenicy, po którym jedzie kombajn z szerokim przyrządem żniwnym. Skoszone zboże trafia do rury, którą wyrzucane jest na jadący obok ciągnik.

 

Na zdjęciu wnętrze hali. Pracownicy w strojach roboczych, foliowych fartuchach, rękawiczkach, czepkach i nausznikach uczestniczą w procesie przygotowywania i pakowania ryb. Różne urządzenia, podajniki folii, duże prostopadłościenne kadzie.

 

Na zdjęciu pnie po skoszonych drzewach. W tle las iglasty.

 

Na zdjęciu zbiornik wodny otoczony przez skaliste stoki. W tle góry. W dole elektrownia wodna, murowany szeroki budynek.

 

Na zdjęciu na pierwszym planie zabudowa mieszkaniowa wśród zieleni. Dalej kopalnia, rozległe wyrobisko, hałdy, rozjeżdżony teren.

 

Na zdjęciu plan wioski św. Mikołaja umieszczony na drewnianej tablicy na parkingu. Na planie narysowane ponumerowane budynki opisane w legendzie.

 

Największy norweski kościół drewniany w miejscowości Heddal na południu kraju

 

Wejście do skansenu w Sztokholmie, w którym znajdują się liczne przykłady skandynawskiej architektury

 

Polodowcowy głaz narzutowy w środkowej Szwecji pokryty zapisami w alfabecie runy i stąd nazwany kamieniem runicznym

 

Podsumowanie

  • Europę Północną – region o powierzchni ok. 1,6 mln km2 tworzą: Półwysep Skandynawski wraz z nasadą oraz wyspy i archipelagi wysp na Oceanie Arktycznym i Oceanie Atlantyckim.

  • Europa Północna wyróżnia się specyficznymi cechami środowiska przyrodniczego wynikającymi z położenia geograficznego, ukształtowania powierzchni, oddziaływania oceanu i przeszłości geologicznej.

  • Środowisko przyrodnicze wpływa na rozwój gospodarczy państw leżących w tym regionie.

  • Państwa leżące w Europie Północnej obejmuje się wspólną nazwą – państwa skandynawskie. Są to: Dania, Finlandia, Islandia, Norwegia i Szwecja.

  • Państwa skandynawskie należą do grupy krajów o wysokim poziomie rozwoju gospodarczego. Dania, Finlandia i Szwecja to członkowie Unii Europejskiej; Norwegia i Islandia są z nią stowarzyszone.

  • Region Europy Północnej jest bardzo słabo zaludniony i szacuje się, że mieszka tam tylko ok. 25 mln osób.

Praca domowa

Polecenie 7.1

Na podstawie mapy hipsometrycznej opisz położenie geograficzne wybranego państwa skandynawskiego.

Polecenie 7.2

Przedstaw krótką charakterystykę cech środowiska przyrodniczego jednego z państw skandynawskich.

Polecenie 7.3

Wyjaśnij, jakie czynniki sprzyjają rozwojowi hydroenergetyki w Norwegii, Szwecji i Islandii.

Polecenie 7.4

*Od 1916 roku największa wyspa świata – Grenlandia – jest duńskim terytorium autonomicznym. Przedstaw najważniejsze informacje o Grenlandii.

Polecenie 7.5

*Odszukaj w źródłach informacje o tym, jakimi argumentami posługiwały się w Norwegii ugrupowania polityczne przeciwne wstąpieniu tego państwa do Unii Europejskiej.

Słowniczek

field

rozległy płaskowyż w słabo rozczłonkowanych górach noszący ślady przekształcenia przez lodowiec; miejscami na fieldach występują niewielkie wały morenowe

fiord

długa, wąska, kręta, głęboka zatoka morska utworzona w górskim terenie poprzez zalanie wodami doliny lodowcowej

Kategoria: Moje artykuły | Dodał: kolo (2019-03-14)
Wyświetleń: 195 | Rating: 0.0/0
Liczba wszystkich komentarzy: 0
Imię *:
Email *:
Kod *:
Kategorie sekcji
Mini-czat
Statystyki

Ogółem online: 1
Gości: 1
Użytkowników: 0
Formularz logowania
 Statystyki