Witaj, Gość
Główna » Artykuły » Moje artykuły

DZIAŁALNOŚĆ RZEŹBOTWÓRCZA WIATRU

Jak wiatr wpływa na rzeźbę powierzchni Ziemi?

Wiatr nie jest w stanie bezpośrednim podmuchem kruszyć twardych skał ani poruszyć ciężkich głazów, a mimo to należy do najważniejszych czynników zewnętrznych kształtujących powierzchnię Ziemi. Przez cały czas wszędzie coś niszczy, transportuje lub buduje.

Na zdjęciu tak zwany grzyb skalny w kształcie słonia. Skały w kolorze pomarańczowym. W tle góry.

Grzyby skalne na algierskiej Saharze w fantazyjnym kształcie przypominającym słonia

Już wiesz

  • w jaki sposób promieniowanie Słońca wpływa na zmiany ciśnienia atmosferycznego;

  • jak powstaje wiatr;

  • w jakich częściach Ziemi powstały pustynie;

  • jaki wpływ na skały mają procesy wietrzenia.

Nauczysz się

  • rozróżniać procesy wywołane rzeźbotwórczą działalnością wiatru;

  • rozróżniać efekty działalności wiatru;

  • wyjaśniać różnice między wpływem wiatru na rzeźbę w klimacie skrajnie suchym a jego działalnością w klimacie wilgotnym.

1. Niszcząca i budująca działalność wiatru

Niszcząca siła wiatru polega na wywiewaniu drobnego materiału zwietrzelinowego lub na szlifowaniu powierzchni skał przez piasek niesiony wiatrem. Tylko wyjątkowo silny wiatr jest w stanie oderwać drobne fragmenty kruchych skał. Uderzając drobnymi ziarnami unoszonego piasku, może za to uszkadzać nawet twarde skały. Proces ten jest jednak bardzo powolny. Ogromną rolę w kształtowaniu terenu odgrywa więc przede wszystkim siła transportowa i budująca wiatru. Wiejąc niemal bez przerwy, wiatr potrafi przenosić i odkładać w innych miejscach spore ilości rozdrobnionych ziaren skalnych. Jednak, aby zaszły te procesy, powinny równocześnie wystąpić następujące czynniki:

  • wiejący wiatr musi być wystarczająco silny;

  • skały w podłożu muszą być silnie rozdrobnione;

  • podłoże nie może być mokre ani pokryte obfitą roślinnością.

Przez większą część doby i przez niemal cały rok warunki te spełnione są na pustyniach i tam właśnie działalność rzeźbotwórcza wiatru objawia się najsilniej. Pustynie gorące istnieją przede wszystkim w strefach wysokiego ciśnienia atmosferycznego w strefach zwrotnikowych, gdzie cyrkulacja atmosferyczna powoduje, że opady są ekstremalnie niskie. Pustynie powstają także w strefach podzwrotnikowych i umiarkowanych na obszarach, gdzie oddalenie od zbiorników wodnych i ukształtowanie terenu przyczyniają się do wykształcenia skrajnie kontynentalnych cech klimatu i związanych z tym niskich opadów. W zależności od charakteru podłoża wyróżnia się trzy główne typy pustyń:

  • erg (pustynia piaszczysta),

  • serir (pustynia żwirowa),

  • hamada (pustynia kamienista).

Na zdjęciu pustynia piaszczysta. Na pierwszym planie stado wielbłądów na płaskim terenie. Na drugim planie piaszczyste wydmy. Piasek w kolorze ceglastym. Na horyzoncie niebo.

Pustynia piaszczysta (erg) na Saharze w południowej Algierii

Na zdjęciu pustynia żwirowa. Teren płaski, na ceglastym piasku leży drobny i grubszy żwir. Na horyzoncie wąski kawałek nieba.

Pustynia żwirowa (serir) w centralnej Australii (lokalna nazwa tego typu pustyni to gibber)

Na zdjęciu pustynia kamienista. Teren płaski, na ceglastym piasku leżą kamienie różnej wielkości. Na horyzoncie pasmo gór. Niebieskie niebo, białe chmury.

Pustynia kamienista (hamada) na jednej z Wysp Zielonego Przylądka

Wiatr przekształca również powierzchnię Ziemi na piaszczystych wybrzeżach mórz i oceanów, na zaoranych powierzchniach pól uprawnych, w kopalniach odkrywkowych i na przedpolu lodowców i lądolodów, ale tylko wtedy, gdy występująca tam powierzchniowa warstwa gleb i zwietrzeliny jest sucha. Procesy związane z działalnością wiatru nazywamy procesami eolicznymi.

Polecenie 1

Wskaż na mapie świata przynajmniej po jednej pustyni w Azji, Afryce, Australii, Ameryce Północnej i Ameryce Południowej.

Ciekawostka

Europa jest jedynym kontynentem niemal zupełnie pozbawionym pustyń. Zwyczajowo niewielki obszar piasków na granicy Wyżyny Śląskiej i Wyżyny Krakowsko‑Częstochowskiej nazywa się Pustynią Błędowską, choć zarówno roczna suma opadów, jak i coraz bujniej wkraczająca roślinność dowodzą, że tak naprawdę nie jest to prawdziwa pustynia. Występowanie warstwy piasków o miąższości ok. 60 m jest spowodowane działalnością człowieka – odwodnieniem terenu i wycięciem lasów.

2. Jak powstają zagłębienia terenu i wypukłe wydmy?

Wywiewanie drobnego materiału skalnego przez wiatr nosi nazwę deflacji. Tam, gdzie skały są sypkie albo zwietrzelina składa się z bardzo drobnych ziaren, jest sucho i nie ma pokrywy roślinnej, mogą powstawać rozległe zagłębienia deflacyjne. Gdy dno zagłębienia deflacyjnego na pustyni dosięgnie poziomu wód podziemnych, to w miejscu tym może powstać oaza.

Na zdjęciu pustynia piaszczysta. Teren pofałdowany, widoczne wydmy. Pomiędzy wydmami oaza. Na środku zbiornik wodny, dookoła drzewa. Zabudowania.

Huacachina – oaza na pustyni Atakama w południowym Peru

Na zdjęciu oaza. Zbiornik wodny, dookoła palmy. W tle zabudowania i pasmo gór.

Saharyjska oaza na południu Maroka

Wywiewany piasek może być przenoszony nawet na znaczne odległości. W miejscach, gdzie wiatr słabnie i spada jego siła transportowa, piasek osadza się, tworząc pagórki nazywane wydmami. Ich długi stok dowietrzny (czyli ten wystawiony na wiatr) wznosi się łagodnie. Każde ziarenko piasku toczone jest po nim pod górę aż do krawędzi, poza którą stacza się pod wpływem siły ciążenia w dół po krótkim i stromym stoku zawietrznym (czyli osłoniętym od wiatru). W klimacie skrajnie suchym wiatr szybciej przesypuje niższe, boczne części wydmy, gdzie znajduje się mniej piasku, niż centralne – najwyższe. Wydma przybiera więc kształt podobny do „sierpa” Księżyca z ramionami wysuniętymi w kierunku, w którym się porusza. Nazywa się je barchanami. W klimatach umiarkowanych, o wyższych opadach, boczne ramiona wydmy są często porośnięte przez roślinność, natomiast centralna część jest ruchoma, ponieważ jest zbudowana z suchszego i luźniejszego piasku i nie jest unieruchamiana przez rośliny. Wydma kształtem przypomina wówczas „sierp” Księżyca, ale ramiona ma skierowane do tyłu w stosunku do kierunku ruchu wydmy. Takie struktury nazywamy wydmami parabolicznymi.

fullscreen

Schemat budowy barchanu

Zdjęcie wydm. Na pierwszym planie teren płaski. Na drugim planie olbrzymie wydmy – barchany.

Olbrzymie barchany na pustyni Namib

Satelitarne zdjęcie wydm – barchanów. Wydmy są tak duże, że widać je z kosmosu, z orbity okołoziemskiej.

Barchany pustyni Ar-Rab al-Chali leżącej na Półwyspie Arabskim widziane z kosmosu

fullscreen

Schemat budowy wydmy parabolicznej

Na zdjęciu teren zabudowany nad morzem. Morze z lewej strony. Z prawej strony miasta olbrzymia wydma paraboliczna.

Olbrzymia wydma paraboliczna w pobliżu miasta Iquique w północnym Chile utworzona przez wiatry wiejące od Oceanu Spokojnego

Na zdjęciu wydma paraboliczna na brzegu morza. Morze z lewej strony. Z prawej strony olbrzymie połacie lasu.

Wielka wydma Piłata – największa wydma paraboliczna w Europie utworzona przez wiatry wiejące znad Zatoki Biskajskiej (Francja)

Polecenie 2

Przedstaw wpływ szaty roślinnej na proces deflacji i na proces przemieszczania się wydm parabolicznych.

Ciekawostka

Poza barchanami i wydmami parabolicznymi można spotkać także wydmy o bardzo zróżnicowanych kształtach, np. wydmy gwiaździste. Powstają one na terenach, gdzie wiatry wieją z wielu różnych kierunków.

Na zdjęciu widok na wydmę gwiaździstą z lotu ptaka. Kilka wydm o różnym położeniu styka się jednym końcem, tworząc kształt gwiazdy.

Wydmy gwiaździste tworzą się na obszarach o zmiennych kierunkach wiatrów

Ciekawostka

Pył to ziarenka drobniejsze niż ziarna piasku. Wiatr może przenosić je na duże odległości. Grube warstwy pyłu, pochodzące głównie z obszarów pustynnych i peryglacjalnych (leżących na przedpolach lądolodów), przeniesione i osadzone przez wiatr nazywamy lessem.

Na zdjęciu Wyżyna Lessowa. Dominuje kolorystyka żółtopomarańczowa. Na pierwszym planie zabudowania w kolorze lessu. Dalej różne formy lessowe, zagłębienia, doliny, tarasy. W tle góry.

Obszar o największej na świecie akumulacji lessu – Wyżyna Lessowa we wschodnich Chinach

3. Co to jest korazja?

Wiatr w zależności od prędkości może unosić większe lub mniejsze ziarna piasku i pyłu. Może tymi ziarnami uderzać w skały i powoli je szlifować, żłobić, wygładzać i zarysowywać. Proces taki nazywamy korazją. Im bliżej powierzchni Ziemi, tym wiatr unosi więcej piasku, a proces korazji jest silniejszy. W związku z tym skały wystające ponad powierzchnię pustyni ulegają największym zniszczeniom w swojej dolnej części. W efekcie powstają rozmaite, nieraz bardzo fantazyjne, formy skalne. Skały, które w górnej części mają większą średnicę niż w dolnej, nazywane są grzybami skalnymi.

Na zdjęciu grzyb skalny na pustyni. Podstawa ma kształt walca, na jego czubku jest kula. Bardzo jasny kolor piasku. Na pierwszym planie płaski teren pustynny. Biały samochód terenowy, trzy razy mniejszy od grzyba.

Grzyb skalny na pustyni w środkowym Egipcie

Na zdjęciu tak zwany grzyb skalny w kształcie słonia. Skały w kolorze pomarańczowym. W tle góry.

Grzyby skalne na algierskiej Saharze w fantazyjnym kształcie przypominającym słonia

Poza formowaniem grzybów skalnych korazja przyczynia się do powstania wielu innych form rzeźby terenu, np.

  • bruzd eolicznych – długich nawet na setki metrów i głębokości od kilku centymetrów do kilku metrów;

  • wygładów eolicznych – form o dużych, niezwykle gładkich powierzchniach;

  • grzbietów skalnych – nazywanych także jardangami, w postaci wąskich, stromych żeber skalnych oddzielonych bruzdami;

  • graniaków – odłamków skalnych, które zostały oszlifowane przez piasek niesiony przez wiatr

Na zdjęciu cztery jardangi. Położone równolegle do siebie. Szczyty spłaszczone, ściany strome. Na pierwszym planie płaski teren.

Jardangi w Parku Narodowym Dunhuang Yardang w zachodnich Chinach

Na zdjęciu dwa graniaki. To fragmenty skał z powierzchnią wygładzoną przez wiatr i wyraźnymi krawędziami. Obok dla porównania wielkości leży młotek geologiczny. Graniaki są nieco mniejsze od młotka.

Graniaki wiatrowe

Polecenie 3

Podaj nazwy i opisz warunki powstawania dwóch rodzajów wydm widocznych na ilustracji poniżej.

Ilustracja przedstawiająca porównanie dwóch rodzajów wydm powstających w innych warunkach. Strzałkami zaznaczono kierunek wiatru. Wydmy z lewej strony oznaczone literą A mają ramiona wydłużone i zwrócone zgodnie z kierunkiem wiatru. Wydmy z prawej strony oznaczone literą B mają ramiona zwrócone przeciwnie do kierunku wiatru.

Dwa rodzaje wydm powstających w innych warunkach

Podsumowanie

  • Wiatr może przejawiać działalność niszczącą, transportującą i budującą.

  • Procesy eoliczne najsilniej zachodzą na pustyniach.

  • Wyróżniamy pustynie piaszczyste – ergi, pustynie żwirowe – seriry i pustynie kamieniste – hamady.

  • Deflacja jest procesem wywiewania drobnych ziaren piasku i pyłu.

  • W klimacie suchym powstają wydmy zwane barchanami, a w klimacie wilgotnym wydmy paraboliczne.

  • Korazja jest procesem niszczenia skał przez ziarna piasku unoszone z wiatrem.

Kategoria: Moje artykuły | Dodał: kolo (2019-03-20)
Wyświetleń: 83 | Rating: 0.0/0
Liczba wszystkich komentarzy: 0
Imię *:
Email *:
Kod *:
Kategorie sekcji
Mini-czat
Statystyki

Ogółem online: 1
Gości: 1
Użytkowników: 0
Formularz logowania
 Statystyki