Witaj, Gość
Główna » Artykuły » Moje artykuły

DZIAŁALNOŚĆ RZEŹBOTWÓRCZA RZEK I MÓRZ

Jak rzeki i morza przekształcają powierzchnię Ziemi?

Przysłowie mówiące, że kropla drąży skałę, ma przede wszystkim znaczenie przenośne, ale można je także rozumieć dosłownie. Pojedyncza kropla spływa po twardej skale, nie czyniąc jej pozornie szkody, ale miliony kropel przez miliony lat zniszczą nawet ogromne góry. Dowiedz się, jak to się dzieje.

Na zdjęciu rozległa równina. Łąki, pastwiska, zaorane pola. Środkiem płynie rzeka, która tworzy meandry czyli zakręty, pętle i nawroty. Z lewej strony koryta rzeki starorzecze w postaci łukowatego jeziora. Brzegi rzeki porośnięte krzewami i drzewami.

Meandrująca rzeka Wda na Pojezierzu Pomorskim. Widoczne starorzecze

Już wiesz

  • jak zbudowane jest wnętrze Ziemi;

  • jak działają siły wewnętrzne Ziemi kształtujące jej powierzchnię;

  • w jaki sposób działają ruchy masowe kształtujące powierzchnię naszej planety;

  • jak wiatr wpływa na rzeźbę terenu.

Nauczysz się

  • opisywać niszczącą, transportującą i budującą działalność rzek i mórz;

  • rozróżniać zmiany rzeźbotwórczej działalności rzek w zależności od odcinka ich biegu;

  • interpretować efekty erozji rzecznej, począwszy od źródeł aż do ujścia;

  • rozróżniać typy ujść rzecznych;

  • wymieniać typy wybrzeży morskich.

1. Niszcząca, transportująca i budująca działalność rzek i mórz

Poruszająca się woda potrafi mechanicznie niszczyć skały. Proces taki nazywamy erozją. Przenoszone przez wodę fragmenty skał uderzają w dno i brzegi, niszcząc je bardziej niż sama woda. Początkowo ostrokrawędziste odłamy skał są wygładzane i zaokrąglane, tworząc otoczaki, potem żwir, piasek i w końcu jeszcze drobniejsze ziarna. Woda może transportować rozdrobnione fragmenty skał na ogromne odległości, odkładać je gdzieś po drodze lub na końcu swego biegu, co nazywamy akumulacją.

Niemal każda rzeka rozpoczyna swój bieg w źródle (lub w źródłach), a kończy w ujściu rzecznym do morza, jeziora lub innej rzeki. Istnieją także nieliczne wyjątki. Niektóre rzeki nie mają precyzyjnie określonego źródła. Wypływają z jaskiń, bagien lub jezior. Inne nie posiadają właściwego ujścia, znikając pozornie w systemie jaskiń lub wsiąkając w piaski pustyni. Często jednak jaskinie czy jeziora są w rzeczywistości zasilane ze źródeł, a znikające w nich wody wypływają wiele kilometrów dalej jako ukształtowana już rzeka.

Na zdjęciu Wielki Kanion. Przełom rzeki Kolorado. Potężne ściany są bardzo strome, szczyty płaskie. W dole płynie rzeka. W kanionie można dostrzec przekrój geologiczny. Każda seria warstw skalnych ma inny odcień.

Wielki Kanion (Grand Canyon) powstał w wyniku działalności erozyjnej rzeki Kolorado trwającej miliony lat

Także falująca woda mórz i oceanów potrafi przekształcać rzeźbę terenów przybrzeżnych. Fale nieustannie uderzają w przybrzeżne skały, coraz silniej je rozdrabniając, akumulując piasek i żwir na nabrzeżu, tworzą plażę. W czasie przypływu lub sztormu zalewają plażę i docierają do brzegu, niszcząc go i powodując powstawanie wysokich klifów. Proces ten nazywamy abrazją. Materiał ze zniszczonego brzegu może być transportowany przez prądy morskie, które opływając wybrzeże, akumulują go w innym miejscu.

fullscreen

Schemat powstawania klifu

Na zdjęciu nadmorski klif. Wysoka, bardzo stroma ściana skalna. U jej podstawy oderwane fragmenty ściany, kamienie. W tle morze. Ludzie na plaży.

Klif w Gdyni Orłowie

Na zdjęciu nadmorski klif. Wysoka, bardzo stroma ściana skalna. U jej podstawy wąska plaża. Niebieskie morze. Białe fale.

Klif w Normandii (północna Francja)

Na zdjęciu nadmorski klif. Wysoka, bardzo stroma ściana skalna porośnięta trawą. U jej podstawy niebieskie morze. W oddali latarnia morska.

Klif na południowym wybrzeżu Anglii

Polecenie 1

Opisz jakiekolwiek znane ci źródło rzeki. Zwróć uwagę na miejsce, gdzie się znajduje, otoczenie, ukształtowanie terenu, temperaturę i jakość wody.

Ciekawostka

We wsi Trzęsacz na Pomorzu Zachodnim ok. 600 lat temu wybudowano kościół. Postawiono go w pozornie bezpiecznej odległości niemal 2 km od klifowego brzegu. Procesy abrazyjne niszczyły jednak ciągle wysoki brzeg. W 1874 roku morze było już tak blisko, że kościół zamknięto. W 1901 roku zawaliła się północna ściana. Pomimo licznych prób powstrzymania abrazji brzeg nadal się cofa i obecnie zostały tylko fragmenty południowej ściany.

Na dwóch czarno-białych zdjęciach brzeg morski. Na szczycie wydmy budynek kościoła i drzewa. W dole dość szeroka plaża i morze.

Kościół w Trzęsaczu w 1870 roku

Na zdjęciu brzeg morski. Na wydmie zabezpieczonej betonowym murem jedna ceglasta ściana z kilkoma wąskimi otworami na okna. W tle las. W dole plaża.

Ostatnie fragmenty kościoła w Trzęsaczu (zdjęcie współczesne)

2. Odcinki biegu rzeki i ich charakterystyka

Bieg większości rzek dzieli się na trzy odcinki.

  • W górnym biegu rzeki często płyną w terenie górzystym lub wyżynnym. Dzięki dużym różnicom wysokości woda płynie ze znaczną prędkością i ma dużą siłę erozyjną. Dominuje tam erozja wgłębna, na skutek której tworzą się coraz głębsze doliny, i erozja wsteczna powodująca cofanie się źródeł oraz przesuwanie progów wodospadów w górę rzeki. Erodowany przez wodę materiał skalny jest obtaczany, rozdrabniany i transportowany.

  • W środkowym biegu rzeka zwykle płynie wolniej i dzięki dopływom ma więcej wody. Niszczenie koryta przez nią zmienia swój charakter na erozję boczną, przez co rzeka znacznie poszerza swoją dolinę i transportuje drobniejszy materiał. Proces ten polega na podcinaniu lub podmywaniu brzegów, co jest spowodowane nierównomiernym nurtem rzecznym. Woda podmywa brzegi wklęsłe, natomiast na brzegu wypukłym odkłada posegregowany materiał: żwir i gruby piasek, tworząc odsypy. Efekty tego procesu to m.in. obrywanie się materiału skalnego i ziemnego, przesunięcie ściany brzegu oraz dostawa nowego rumowiska do koryta rzeki. Proces ten prowadzi do tworzenia meandrów. Meandry po pewnym czasie odcinają się od rzeki, która przy wysokich stanach wód prostuje swój bieg, i powstają niewielkie, płytkie, szybko zarastające jeziorka zwane starorzeczami.

  • W dolnym biegu, a zwłaszcza u ujścia do morza lub jeziora, rzeka nie ma już siły erozyjnej, stopniowo traci zdolność transportu materiału i akumuluje go we własnym korycie, przy ujściu lub na dnie zbiornika, do którego wpada. Dlatego charakterystycznym elementem koryt rzecznych w dolnym jej biegu są piaszczyste łachy (ławice rzeczne).

Ilustracja przedstawia wycinek Ziemi. Fragment powierzchni Ziemi jest nachylony, porośnięty trawą. Z góry płynie rzeka. W dole zbiornik wodny. Na skraju wycinka opisano odcinki biegu rzeki: górny, środkowy i dolny. Opisano jeszcze ujście.

Bieg większości rzek można podzielić na trzy charakterystyczne odcinki: górny, środkowy i dolny

fullscreen

Rozwój meandra (zakola) rzeki i powstanie starorzecza

Na zdjęciu rozległa równina. Łąki, pastwiska, zaorane pola. Środkiem płynie rzeka, która tworzy meandry czyli zakręty, pętle i nawroty. Z lewej strony koryta rzeki starorzecze w postaci łukowatego jeziora. Brzegi rzeki porośnięte krzewami i drzewami.

Meandrująca rzeka Wda na Pojezierzu Pomorskim. Widoczne starorzecze

Polecenie 2

Uzasadnij sens nazwy „starorzecze”. W jakiej części Polski możemy spotkać takie obiekty hydrograficzne? Dlaczego akurat tam?

Ciekawostka

Nie każda rzeka ma taki sam charakter kolejnych odcinków swojego biegu. Wszystko zależy od usytuowania źródeł. Jeżeli źródła znajdują się na rozległych płaskowyżach graniczących z morzem, to w górnym biegu rzeka płynie powoli, a jej nurt przyspiesza dopiero w dolnym biegu.

Na fotografii wykonanej z lotu ptaka rozległa równina porośnięta lasami. Środkiem płynie rzeka. Płynie spokojnie, widoczne łachy piasku. Ponad przedstawionym obszarem płyną białe chmury.

Leniwie płynąca rzeka São Francisco po Płaskowyżu Atlantyckim w Brazylii na wysokości ok. 500 m n.p.m.

Na ilustracji rzeka płynąca w głębokiej dolinie o stromych zboczach. Zbocza kamieniste, odsłonięte. Nurt rzeki wartki.

Wartki nurt São Francisco po opuszczeniu Płaskowyżu Atlantyckiego na wysokości ok. 250 m n.p.m.

3. Typy ujść rzecznych

Rzeka może uchodzić do innej, stając się wówczas jej dopływem. Transportowany materiał skalny zabierany jest wówczas przez rzekę główną. Gdy ujście znajduje się na brzegu morza lub jeziora, to rzeka w takim miejscu traci zdolności transportowania osadów i cały materiał podlega akumulacji. Gdy morze (lub jezioro) jest tam płytkie i nie ma silnych prądów przybrzeżnych ani wysokich pływów, to przynoszony przez rzekę materiał skalny jest akumulowany przy brzegu zbiornika i stopniowo zasypuje ujście, budując stożek napływowy nazywany deltą.

Na zdjęciu satelitarnym delta Nilu. Morza granatowe. Lądy w kolorze piasku. Ujście rzeki i i jej dolny bieg w kolorze zielonym. W dolinie rzecznej bogata roślinność.

Delta Nilu – zdjęcie satelitarne

W niektórych miejscach rzeki uchodzą do głębokiego, otwartego morza. Dodatkowo w takich miejscach często występują silne prądy morskie oraz wysokie pływy. Przynoszone przez rzekę osady wynoszone są na pełne morze i osadzane w głębinach daleko od brzegu. Ujście rzeki nie ulega zasypywaniu, a jej koryto poszerza się nie przez erozję rzeczną, ale dzięki powtarzającym się, sięgającym nieraz daleko w górę rzeki przypływom i odpływom. Przypływy i odpływy działają erozyjnie i powodują poszerzenie ujścia, jednocześnie uniemożliwiając akumulację materiału niesionego przez rzekę. Stosownie do kształtu otrzymały one polską nazwę ujść lejkowatych lub międzynarodową estuariów – od łacińskiego słowa aestuarium oznaczającego pierwotnie drogę morską. W wielu przypadkach charakter ujścia rzeki stanowi formę pośrednią między deltą a estuarium.

Na zdjęciu ujście lejkowate rzeki Colne w Wielkiej Brytanii. Na pierwszym planie szerokie ujście rzeki, w tle węższy dolny bieg. Brzegi rzeki płaskie, porośnięte zieloną roślinnością.

Estuarium rzeki Colne, Wielka Brytania

Polecenie 3

Na podstawie mapy Polski oceń, jakiego typu ujścia mają najważniejsze polskie rzeki: Wisła i Odra. Opisz czynniki wpływające na charakter tych ujść.

Ciekawostka

Pojęcia geograficzne „delta rzeczna” albo „ujście deltowate” pochodzą od kształtu tego typu ujścia przypominającego grecką literę Δ (delta).

Ciekawostka

Maksymalny przepływ Amazonki mierzony przy ujściu do Oceanu Atlantyckiego osiąga 300 tys. m3 wody na sekundę. Co roku rzeka dostarcza do swojej delty ok. 2 mld ton osadów.

Na zdjęciu satelitarnym widać ujście rzeki. Rozległa delta. Daleko w głąb morza naniesione są osady. Osady w kolorze beżowym, dalej morze turkusowe.

Tysiące ton osadów niesionych przez Amazonkę jest osadzanych w jej delcie i daleko, nawet kilkaset kilometrów od brzegu, w Oceanie Atlantyckim

Ciekawostka

Delty odkryto także na Marsie. Kiedy Mars był młodą planetą, posiadał morza i rzeki. Wypływy wody (4 mld lat temu) usypywały delty z osadów planety, np. Delta Nanedi.

Dwa zdjęcia satelitarne tego samego terenu. Z lewej strony czarno-białe, z prawej kolorowe. Na zdjęciu okrągłe zagłębienie terenu z odnogą – doliną w kierunku południowym. Od ujścia doliny do zagłębienia w kierunku północnym widoczny stożek napływowy. W stożku widoczne dolinki po ciekach rozchodzące się deltowato w stronę największego zagłębienia. Obok mapy kolorowej legenda z wyjaśnieniem kolorów użytych na mapie. Kolory obrazują wysokość w metrach.

Delta Nanedi na Marsie. Powstała 4 mld lat temu, kiedy na Marsie istniały jeszcze rzeki

Ważne!

Usypane przez rzeki delty z czasem wysychają, a wypełniające je osady rzeczne pozwalają na wytworzenie bardzo żyznych gleb nazywanych madami. Podobny proces zachodzi w samych dolinach rzecznych, które okresowo zalewają wezbrane wody niosące żyzne osady. Doliny i delty wielkich rzek często są intensywnie uprawiane przez rolników i gęsto zamieszkane. W takich właśnie miejscach powstawały pierwsze cywilizacje rolnicze.

4. Jak powstają różne typy wybrzeży?

Wiele czynników wpływa na charakter wąskiego pasa lądów, sąsiadującego z linią brzegową, czyli wybrzeża. Do najważniejszych należą: wielkość falowania i związana z nią działalność niszcząca i akumulująca, intensywność pływów morskich, siła i kierunek prądów morskich, budowa geologiczna, ruchy epejrogeniczne i izostatyczne, roślinność porastająca wybrzeże i wiele innych. Niektóre wybrzeża w wyniku rozmaitych procesów narastają, inne cofają się.

Typy wybrzeży morskich
Nazwa typu wybrzeża Geneza Charakterystyka Przykładowe miejsca występowania
MIERZEJOWE budowane przez prądy przybrzeżne i fale wąskie piaszczyste półwyspy odcinające zatoki od morza i przekształcające je w zalewy lub jeziora południowe wybrzeże Bałtyku
DELTOWE budowane głównie przez rzeki obszary w kształcie trójkąta lub wachlarza rozrastającego się w głąb morza lub narastającego w górę rzeki (delty wstecznej) delty wielkich rzek: Amazonka, Nil, Ganges i Brahmaputra, Missisipi, Dunaj, Wołga i inne
LAGUNOWE piaszczyste wały budowane przez prądy morskie i przypływy wąskie pasy morza (laguny) odcinane od otwartego morza piaszczystymi wałami (lido) północne wybrzeża Adriatyku, południowe wybrzeża Stanów Zjednoczonych (nad Zatoką Meksykańską)
NAMORZYNOWE utworzone dzięki akumulacji osadów morskich przez rozrastające się korzenie roślin tworzących lasy namorzynowe trudne do przebycia, bagniste, gęste, splątane lasy obejmujące płaskie brzegi zalewane przypływem liczne płaskie wybrzeża w strefie międzyzwrotnikowej o wilgotnym klimacie
RAFOWE (KORALOWE) powstałe w wyniku rozrastania się organizmów rafotwórczych, np. koralowców powiększających rafy płaskie wyspy rafowe, często w postaci pierścienia lądu, tzw. atolu, otaczającego płytką lagunę płytkie, ciepłe i słone wybrzeża w strefie międzyzwrotnikowej
SZKIEROWE powstałe poprzez częściowe zatopienie terenu, na którym występują pagórki (mutony, barańce) o powierzchni wygładzonej przez lodowiec setki małych płaskich wysepek poprzedzielanych płytkimi cieśninami wybrzeża Finlandii, Szkocji i Alaski
FIORDOWE powstałe poprzez zatopienie (najczęściej w wyniku podnoszenia się poziomu morza po stopieniu lodowców) dolnych części żłobów (dolin) lodowcowych długie wąskie zatoki o głębokości nawet ponad 1 tys. m i stromych brzegach, wchodzące w ląd na dziesiątki, a nawet setki kilometrów Norwegia, Szkocja, Grenlandia, Alaska, Nowa Zelandia
RIASOWE powstałe w skutek zalania dolin między równoległymi grzbietami górskimi, usytuowanymi poprzecznie do linii brzegowej długie kręte zatoki od strony morza i równie długie i kręte półwyspy od strony lądu Irlandia, Zachodnia Francja, Portugalia
DALMATYŃSKIE powstałe na skutek zatopienia dolin górskich leżących równolegle do wybrzeża długie wyspy równoległe do brzegu Chorwacja, Kalifornia
KLIFOWE utworzone w wyniku niszczenia wysokiego brzegu przez fale morskie (abrazja) wysokie strome brzegi nazywane klifami, podcinane przez fale tworzące nisze abrazyjne u podstawy brzegu i usypujące platformy abrazyjne w dnie morza równolegle do brzegu Normandia, Wielka Brytania, południowe wybrzeże Bałtyku na Wolinie i w okolicach Trzęsacza, Rozewia i Pucka

fullscreen

Atol tworzy się dzięki przyrastaniu rafy koralowej wokół wyspy wulkanicznej. Stożek wulkaniczny ulega zniszczeniu i z biegiem czasu się zanurza, a coraz wyższa rafa tworzy wyspę w postaci „obwarzanka”

Polecenie 4

Wymień znane ci typy wybrzeży spotykane na polskim brzegu Bałtyku. Wyjaśnij, co je łączy, a czym się różnią.

Ciekawostka

Działalność człowieka może znacząco przeobrażać niewielkie fragmenty wybrzeży. Ludzie, budując porty, falochrony, zapory i inne budowle, zmieniają charakter wybrzeży.

Podsumowanie

  • Rzeki erodują skały podłoża, transportują materiał i akumulują go w innych miejscach.

  • Falujące wody mórz i oceanów niszczą brzegi, transportują materiał skalny i akumulują go w nowych miejscach.

  • Bieg rzek przeważnie dzieli się na trzy odcinki: górny, środkowy i dolny, różniące się przebiegiem procesów erozji i akumulacji.

  • Dwa główne typy ujść rzecznych to ujścia deltowe i lejkowate.

  • W zależności od ukształtowania dna morza i brzegów lądu, procesów geologicznych, prądów morskich i obecności niektórych organizmów wyróżniamy wiele typów wybrzeży.

Kategoria: Moje artykuły | Dodał: kolo (2019-03-20)
Wyświetleń: 42 | Rating: 0.0/0
Liczba wszystkich komentarzy: 0
Imię *:
Email *:
Kod *:
Kategorie sekcji
Mini-czat
Statystyki

Ogółem online: 1
Gości: 1
Użytkowników: 0
Formularz logowania
 Statystyki