Witaj, Gość
Główna » Artykuły » Moje artykuły

DEGRADACJA GLEB NA ŚWIECIE I JEJ SKUTKI

Degradacja gleb na świecie i jej skutki

Gleba jest zasobem odnawialnym, ale wyczerpywalnym. Niewłaściwa gospodarka rolna często prowadzi do spadku jej jakości, a to w konsekwencji do spadku produkcji żywności. Czy degradacja gleby może skutkować głodem?

Na zdjęciu zwierzęta hodowlane u wodopoju. Całkowity brak roślinności w tym miejscu. W tle drzewa.

Zwierzęta u wodopoju w Burkina Faso – zauważ brak roślinności

Już wiesz

  • jak rozkładają się strefy klimatyczne i typy klimatów na Ziemi;

  • jaki jest wpływ klimatu na zróżnicowanie roślinności i gleb na Ziemi;

  • czym różni się wietrzenie od erozji;

  • jaka jest rzeźbotwórcza rola wód płynących i wiatru;

  • w jaki posób uzasadnić potrzebę racjonalnego gospodarowania w środowisku charakteryzującym się poważnymi niedoborami słodkiej wody.

Nauczysz się

  • wymieniać przyczyny degradacji gleb;

  • podawać przykłady degradacji gleb;

  • omawiać przykłady wpływu niewłaściwej gospodarki rolnej na produkcję żywności.

1. Znaczenie gleby

Gleba składa się ze skał i minerałów, wody, powietrza oraz materii organicznej. Obecność tej ostatniej (próchnicy) jest kluczowa, ponieważ dzięki niej może rozwijać się większość roślin, a przez to całe ekosystemy z nimi związane, jak np. lasy, pola uprawne czy łąki.

Proces glebotwórczy jest długotrwały. Rozpoczyna się od wietrzenia skał. Dzięki obecności wody w zwietrzelinie tworzą się warunki dla najmniej wymagających organizmów, jak bakterie, glony, porosty. Ich szczątki podlegające rozkładowi umożliwiają rozwój organizmów bardziej skomplikowanych. W ten sposób zwietrzelina wzbogaca się w materię organiczną, przekształcając się w glebę.

Na ilustracji diagram kołowy. Skład gleby. Czterdzieści pięć procent cząstki mineralne – kolor brązowy, dwadzieścia pięć procent – woda – kolor niebieski, dwadzieścia pięć procent – powietrze – kolor błękitny, pięć procent – materia organiczna – kolor zielony.

Wśród gleb istnieją duże wahania udziału poszczególnych komponentów, ale 5% materii organicznej to bardzo dużo

W naturalnych warunkach materia krąży i substancje pozyskane z gleby przez rośliny prędzej czy później do niej wracają (łańcuch pokarmowy!), sytuacja jest więc stabilna. Wszystko się zmienia, gdy glebę zaczynamy wykorzystywać rolniczo w sposób rabunkowy – korzystamy z zasobów gleby, a zbierając plony, nie oddajemy jej pobranych przez rośliny związków mineralnych. Jeśli trwa to długo (pojęcie względne, zależy od zasobności gleby, czasem wystarczy kilka lat), gleba traci swoją produktywność. Mówimy wówczas o degradacji gleby.

Ponieważ rolnictwo istnieje od ponad 10 tys. lat, a liczba ludności na Ziemi stale rośnie, gleby wykorzystywane są coraz intensywniej, a jednym ze skutków jest coraz większa powierzchnia gleb zdegradowanych.

Ilustracja przedstawia mapę świata. Opisano kontynenty. Morza zaznaczono kolorem niebieskim. Opisano oceany. Białą linią zaznaczono kontur Polski.Na mapie w obrębie lądów kolorami przedstawiono degradację gleb. Kolorem fioletowym zaznaczono gleby silnie zdegradowane, kolorem czerwonym gleby zdegradowane, a kolorem beżowym gleby stabilne. Większą część mapy zajmuje kolor fioletowy i czerwony przenikający się nierównomiernie. Północne rejony Ameryki Północnej, północna część Skandynawii i północne rejony Azji zaznaczone są kolorem beżowym. Nieliczne beżowe plamy występują również w kilku miejscach w Ameryce Południowej, Afryce i Australii. Na Grenlandii, Antarktydzie i na Saharze kolorem szarym zaznaczono brak roślinności.Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwadzieścia stopni.Po lewej stronie mapy w legendzie umieszczono trzy kolorowe prostokąty opisane: gleby silnie zdegradowane, gleby zdegradowane, gleby stabilne.

Degradacja gleby na świecie

Szacunki mówią, że ok. 25% gleb znacznie straciło swą naturalną produktywność, a dodatkowe 8% zostało zdegradowanych w stopniu umiarkowanym.

Warto pamiętać, że nie ma jednej definicji degradacji gleby, stąd różne źródła podają odmienne wielkości. Dodatkowo sporo liczb opartych jest na szacunkach, a nie precyzyjnych badaniach. Dlatego należy przede wszystkim skupiać się na relacjach między wielkościami, trendach i proporcjach, a nie samych liczbach.

fullscreen

Film przygotowany przez Institute for Advanced Sustainability Studies w Poczdamie

2. Główne przyczyny degradacji gleb

Przyczyn degradacji gleb jest wiele i często nakładają się na siebie.

Na ilustracji diagram kołowy. Przyczyny degradacji gleb na świecie. Trzydzieści pięć procent nadmierny wypas, trzydzieści procent – wylesianie, dwadzieścia siedem procent – działalność rolna, siedem procent – nadmierne wykorzystanie roślin, na przykład jako opał, jeden procent – działalność przemysłowa.

Proporcje czynników różnią się regionalnie

Najczęstszą przyczyną degradacji gleby jest nadmierny wypas – zwierzęta wyjadają rośliny w takim stopniu, że nie są one w stanie odrosnąć. Wskutek tego odsłaniana jest gleba, głównie jej poziom próchniczy. Wiatr i woda deszczowa łatwo go usuwają, przez co gleba szybko traci swe właściwości. Jest to szczególnie charakterystyczne dla terenów suchych i półsuchych, zwłaszcza w Afryce w strefie Sahelu. Podobne skutki niesie ze sobą rabunkowe wylesianie, tylko jego efekty są widoczne znacznie szybciej.

Na zdjęciu zwierzęta hodowlane u wodopoju. Całkowity brak roślinności w tym miejscu. W tle drzewa.

Zwierzęta u wodopoju w Burkina Faso – zauważ brak roślinności

Na zdjęciu satelitarnym fragment terenu. Z lewej strony odkryta gleba pozbawiona roślinności. Z prawej strony teren zalesiony. Granicę stanowi rzeka. Z lewej strony napis Haiti. Z prawej strony napis Dominikana.

Używanie drewna jako głównego surowca energetycznego doprowadziło do wylesienia i degradacji gleb. Lesistość Haiti nie przekracza obecnie 2%. Na zdjęciu satelitarnym wyraźnie widać różnicę w zalesieniu pomiędzy Dominikaną a Haiti

Polecenie 1

Czy wprowadzenie zakazu hodowli na terenie dotkniętym degradacją gleb byłoby dobrym rozwiązaniem ograniczającym dalsze ich niszczenie? Przedstaw argumenty.

Gospodarka rolna, jeśli jest prowadzona w niewłaściwy sposób, również przyczynia się do obniżenia jakości gleby. Długotrwała, nieracjonalna eksploatacjaprowadzi do zmniejszenia ilości próchnicy. Skutkiem jest nie tylko zmniejszenie zasobności gleby w składniki pokarmowe, ale także pogorszenie struktury gleby, zmniejszenie możliwości utrzymania wody, obniżenie aktywności organizmów glebowych, osłabienie stabilności chemicznej.

Oczywistym rozwiązaniem wydaje się użycie nawozów. Najlepsze są naturalne, ale zwykle jest ich za mało. Jeśli nieodpowiednio zastosuje się nawozy sztuczne, skutki mogą być odwrotne do zamierzonych. Na przykład przy zbyt dużych dawkach gleba może zostać zatruta – giną mikroorganizmy glebowe, uaktywniają się związki metali ciężkich, zmienia się pH (rośnie zakwaszenie), a przez to możliwości poboru przez rośliny składników pokarmowych. Przenawożenie jest typowe dla państw wysoko rozwiniętych stosujących intensywną gospodarkę rolną.

Degradacja gleby może być też skutkiem błędów w użyciu chemicznych środków ochrony roślin. Jeśli te substancje, z założenia trucizny, dostaną się do gleby, zabiją tamtejsze organizmy, co zaburzy procesy glebotwórcze.

Nawet niewłaściwe nawadnianie może prowadzić do opłakanych skutków. Woda stosowana w rolnictwie często bywa bogata w sole. W wyniku parowania do atmosfery trafiają tylko cząsteczki wody, a związki mineralne pozostają w glebie. W miarę upływu czasu ich ilość rośnie, w konsekwencji powodując jej degradację w postaci zasolenia. Zasolenie gleb jest charakterystyczne dla obszarów suchych zarówno słabo, jak i wysoko rozwiniętych państw.

Na zdjęciu zaorane pola uprawne o regularnym kształcie. W środkowej części pokryte białym nalotem.

Zachodnia Dolina San Joaquin w Kalifornii (Stany Zjednoczone)

Do degradacji gleby przyczyniać się mogą niektóre maszyny rolnicze. Zwykle te do zbioru plonów są duże i ciężkie, przez co ugniatają glebę. Utrudnia to wymianę gazową, wsiąkanie wody, przemieszczanie się zwierząt żyjących w glebie, ułatwia natomiast spływ wody po powierzchni. Wszystko razem pogarsza jakość gleby, czyli powoduje jej degradację. Ze względu na wysokie koszty maszyn ten typ degradacji jest typowy dla państw wysoko rozwiniętych.

Na zdjęciu kombajn, zbierający kukurydzę. Na pierwszym planie odsłonięta gleba, mocno ugnieciona ciężkimi kołami kombajnu.

Kombajn do zbioru kukurydzy pozostawia ugniecioną glebę

3. Skutki degradacji gleb

Natężenie degradacji gleb jest zróżnicowane. W przypadku każdego kontynentu oznacza to ograniczenie możliwości produkcji towarów rolnych. Nie wszędzie jednak problem ma takie samo znaczenie.

W Europie liczba ludności rośnie bardzo powoli, dodatkowo dużo produktów rolnych jest importowanych. Ponadto w krajach wysoko rozwiniętych Europy, Ameryki Północnej czy Azji podnosi się produktywność i wzrasta produkcja rolna na glebach niezdegradowanych. W Afryce, zwłaszcza w jej części subsaharyjskiej, sytuacja jest zupełnie inna – liczba ludności zwiększa się bardzo szybko, a niski poziom rozwoju ekonomicznego utrudnia lub nawet uniemożliwia sprowadzenie żywności z zagranicy.

Zróżnicowanie wielkości powierzchni zdegradowanych gleb pomiędzy kontynentami
Kontynent Odsetek gleb zdegradowanych 
w stosunku do powierzchni gleb 
na każdym kontynencie (%)
Europa 22,3
Afryka 16,2
Azja 15,1
Ameryka Południowa 13,0
Ameryka Północna 7,0

Polecenie 2

Wskaż przyczyny dużego udziału gleb zdegradowanych w Europie.

Na ilustracji wykresy liniowe. Wartością wyjściową jest sto procent w roku dwutysięcznym. Kolorowe linie dla poszczególnych obszaró w: Afryka Subsaharyjska – najszybszy wzrost – czterysta pięćdziesiąt w dwa tysiące pięćdziesiątym roku, Afryka Północna i Bliski Wschód, Indie i Azja Południowa – zbliżony przebieg, dwukrotny wzrost, Ameryka Łacińska, niewielki wzrost, ta linia pokrywa się z wykresem dla świata, około sto osiemdziesiąt. Chiny i Azja Południowo-Wschodnia oraz państwa wysokorozwinięte wykazują czterdziestoprocentowy wzrost do dwa tysiące trzydziestego roku, a potem następuje spadek.

Szczególnie mocno w porównaniu do innych regionów świata wzrośnie zapotrzebowanie na żywność w Afryce Subsaharyjskiej (źródło danych: www.pbl.nl)

Na ilustracji wykres liniowy. Na osi pionowej oznaczono ilość kilokalorii spożywanych przez jedna osobę w ciągu doby. Skala jest od 1500 do 4000 z podziałka co 500. Na osi poziomej oznaczono lata od 1992 do 2011. Liniami przedstawiono poziom wyżywienia na przestrzeni tych lat w różnych regionach świata. Linia czarna to państwa najsłabiej rozwinięte – linia rośnie od poniżej 2000 do ok. 2400. Linia granatowa to państwa słaborozwinięte bez dostępu do morza – linia wzrasta od poziomu 2100 do ok. 2450. Powyżej są linie dla Afryki, dalej dla Azji. Powyżej tych linii znajduje się linia dla świata. Wykres przebiega od ok. 2600 do ok. 2800. Wyżej są linie dla Ameryki Południowej, następnie dla Australii i Oceanii, jeszcze wyżej dla Europy. Wszystkie wymienione linie mają tendencję wzrostową. Najwyżej przebiega linia dla Ameryki Północnej – od 1992 roku rośnie od 3500 do 3750 w 2005 roku, a potem łagodnie opada do poziomu 3600 w 2011 roku.

Tendencja poziomu wyżywienia jest wzrostowa (źródło danych: FAOSTAT)

Dane statystyczne przygotowane przez Organizację Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa wskazują korzystny wieloletni trend. Można więc mieć nadzieję, że się on utrzyma. Będzie to możliwe nie tylko dzięki działaniom przedstawionym w lekcji Spożycie żywności na świecieFormy pomocy krajom najbiedniejszym, ale także zatrzymaniu i odwróceniu trendu degradacji gleby.
Można to zrobić na wiele sposobów. Przykładowo: orka wzdłuż poziomic zapobiega spłukiwaniu gleby, zadrzewienia śródpolne, osłabiając wiatr, ograniczają parowanie wody oraz wywiewanie gleby, właściwy płodozmian ogranicza nadmierną eksploatację gleby i konieczność nawożenia.

fullscreen

Film przygotowany przez Australian Centre for International Agricultural Research

Podsumowanie

  • Istotną częścią gleby jest próchnica. Od wielkości jej zawartości w glebie w dużej mierze zależy jej żyzność.

  • Rolnictwo prowadzi do przekształcenia gleby, przerywając naturalny łańcuch pokarmowy, co może zakończyć się jej degradacją.

  • Najczęstsze przyczyny degradacji gleby to nadmierny wypas, wylesianie i źle prowadzona gospodarka rolna.

  • Największy odsetek zdegradowanych gleb jest w Europie, ale największe obszary znajdują się w Azji.

  • Tendencje w światowej produkcji żywności w przeliczeniu na jednego mieszkańca są wzrostowe, ale efekty mogłyby być bardziej korzystne, gdyby udało się odwrócić trend degradacji gleb.

Kategoria: Moje artykuły | Dodał: kolo (2019-03-14)
Wyświetleń: 47 | Rating: 0.0/0
Liczba wszystkich komentarzy: 0
Imię *:
Email *:
Kod *:
Kategorie sekcji
Mini-czat
Statystyki

Ogółem online: 1
Gości: 1
Użytkowników: 0
Formularz logowania
 Statystyki