Witaj, Gość
Główna » Artykuły » Moje artykuły

BUDOWA LITOSFERY I RUCHY PŁYT LITOSFERY

Płytowa budowa litosfery. Ruchy górotwórcze

Dlaczego zachodnie wybrzeża Afryki pasują do wschodnich wybrzeży Ameryki Południowej? Dlaczego zachodnie wybrzeża Madagaskaru wyglądają, jakby oderwano tę wyspę od Afryki? Wyjaśnienie tych zagadek dręczyło świat nauki aż do stworzenia teorii płyt litosfery.

Ilustracja, to fragment mapy świata. W lewej części zanjduje się Ameryka Północna i Południowa. W centralnej części jest Ocean Atlantycki. Z prawej strony są fragmenty Europy i Afryki.

Rewolucyjna hipoteza dryfu kontynentów powstała na podstawie analizy podobieństwa kształtu fragmentów ich linii brzegowych

Już wiesz

  • co to jest i z czego się składa litosfera;

  • jaka jest wewnętrzna budowa Ziemi;

  • że płaszcz ziemski jest półpłynny, a litosfera sztywna.

Nauczysz się

  • wyróżniać na Ziemi główne płyty litosfery;

  • wyjaśniać zależności między poruszającymi się płytami litosfery;

  • wykazywać związek między tektoniką płyt litosfery a budową powierzchni Ziemi i dna oceanów;

  • rozróżniać typy gór.

1. Jak zbudowana jest skorupa ziemska?

Geologia od początków swego istnienia stawiała pytania o to, jak powstawały góry, dlaczego wulkany wybuchają, co powoduje trzęsienia ziemi. Niewiele ponad 100 lat temu, w 1912 roku, zrodziła się rewolucyjna hipoteza dryfu kontynentów, nazywana obecnie, od nazwiska swego twórcy, teorią Wegenera. Nie potrafił on wówczas wyjaśnić przyczyny powolnego ruchu płyt kontynentalnych i oceanicznych, ale koncepcja ta wraz z upływem czasu zdobywała coraz szersze uznanie. Dopiero badania dna oceanicznego prowadzone kilkadziesiąt lat później pozwoliły potwierdzić trafność hipotezy Wegenera i rozwinąć ją w naukową teorię tektoniki płyt litosfery. Teoria ta daje odpowiedzi na większość pytań stawianych przez współczesną geologię. Zakłada, że litosfera dzieli się na ogromne płyty, które pokrywają całą planetę i unoszą się na plastycznym płaszczu ziemskim. Mogą się one rozsuwać, tworząc miejsca zwane strefą spreadingu (rozrostu). Jeżeli dwie płyty zderzają się ze sobą, to zwykle jedna z nich (przeważnie oceaniczna) wsuwa się pod drugą (najczęściej lądową), a linię takiej kolizji nazywamy strefą subdukcji. Płyty litosfery mogą także przemieszczać się równolegle względem siebie wzdłuż linii uskoków.

Ilustracja przedstawia mapę świata. Na mapie różnymi kolorami zaznaczono płyty litosfery. Nazwy płyt opisano kolorem czerwonym. Wywodzą się one w większości od nazw kontynentów i oceanów. Granice między płytami litosfery oznaczono różnymi rodzajami linii, które objaśnione są w legendzie. Mapa pokryta jest równoleżnikami i południkami. Dookoła mapy w białej ramce opisano współrzędne geograficzne co dwadzieścia stopni. Po obu stronach mapy na dole w legendzie umieszczono znaki użyte na mapie i ich opis. Różnymi rodzajami linii oznaczono granice płyt litosfery, strefę rozrostu dna oceanicznego, strefę kolizji płyt litosfery, uskok transformujący, młode rowy tektoniczne. Strzałkami oznaczono kierunek i prędkość ruchu płyt litosfery w milimetrach na rok, kierunek i prędkość ruchu płyt litosfery względem plamy gorąca w milimetrach na rok.

Rozmieszczenie płyt litosfery na kuli ziemskiej

Przekrój przez litosferę i płaszcz Ziemi. Prostopadłościan. Warstwa spodnia w kolorze czerwonym. Na środku zaznaczone kolorem żółtym owalne kształty. To prądy konwekcyjne. Nad warstwą czerwoną jest beżowa warstwa. To płyta subdukująca w warstwie litosfery. Nie ma ona ciągłości. Na wysokości prądów konwekcyjnych jest wypiętrzona, a jej dolne części wchodzą w płaszcz Ziemi. Warstwa wierzchnia to z lewej strony morze w kolorze niebieskim, a z prawej ląd w kolorze zielonym. Na morzu zaznaczone rowy i grzbiety oceaniczne. Na lądzie zaznaczone łańcuchy górskie i doliny ryftowe. Powyżej całego przekroju w niebieskich kółkach umieszczono przykłady możliwych ruchów na granicach płyt litosfery. Z lewej strony przesuwanie. Na środku rozsuwanie. Z prawej strony zsuwanie.

Spreading i subdukcja na granicach płyt litosfery

Polecenie 1

Z mapy tektonicznej świata odczytaj nazwy największych płyt litosfery.

2. Czy ruch płyt litosfery wpływa na powierzchnię naszej planety?

Główną przyczyną ruchu płyt litosfery są prądy konwekcyjne w płaszczu ziemskim. Unoszące się z wnętrza Ziemi masy rozgrzanej materii po dotarciu do sztywnych płyt litosfery rozpływają się na boki, rozrywając i rozsuwając sąsiadujące płyty. Najczęściej są to relatywnie cieńsze płyty oceaniczne. Następuje wówczas spreading, na dnie oceanu pojawia się dolina ryftowa, a po obu jej stronach, symetrycznie formuje się grzbiet oceaniczny. Powstaje nowe dno oceaniczne.
Ziemia ma swój stały kształt i rozmiary, więc jeżeli w jednym miejscu tworzy się nowa skorupa ziemska, w innym musi jej ubywać. Dzieje się to w strefach subdukcji, gdzie dwie sąsiednie płyty litosfery zbliżają się do siebie. Jedna z nich wsuwa się pod drugą i jest wciągana w głąb płaszcza. Efektem tego są inne zjawiska. Na dnie oceanu pojawiają się rowy oceaniczne, a na powierzchni wypiętrzają góry. Masy skalne, zgniatane i wypiętrzane w wyniku kolizji dwóch płyt litosfery, plastycznie wyginają się i powstają góry fałdowe. Proces ten nazywamy orogenezą, inaczej ruchami górotwórczymi. Gdy masyw lądowy jest sztywny i odporny na fałdowanie, to podczas wspomnianych ruchów górotwórczych i towarzyszących im naprężeń zostaje pocięty uskokami. Niektóre fragmenty ulegają wyniesieniu (zrąb) lub obniżeniu (rów), a teren przekształca się w góry zrębowe.
Pod wpływem powolnego ruchu mas płaszcza ziemskiego w niektórych obszarach zachodzą także ruchy wypiętrzające lub obniżające skorupę ziemską na wielkich powierzchniach, zwane ruchami epejrogenicznymi. W sąsiedztwie stref spreadingu, subdukcji i wielkich uskoków tektonicznych często spotyka się wulkany tworzące nieraz bardzo wysokie góry. Występują tu też silne trzęsienia ziemi. Oba te zjawiska stwarzają poważne zagrożenie dla mieszkających tam ludzi.

Na ilustracji trzy schematy. Schemat pierwszy – pofałdowany teren. Cztery warstwy w kolorach brązowych i beżowych. Pomiędzy warstwą drugą i trzecią czarnymi strzałkami zwróconymi do środka i nieco w górę zaznaczono kierunek wypiętrzania gór fałdowych. Schemat drugi – cztery warstwy w kolorach brązowych i beżowych. Czarnymi strzałkami zaznaczono kierunki uskoków. Ciągłość warstw jest zerwana. Dwa fragmenty uległy wyniesieniu trzy fragmenty obniżeniu. Schemat trzeci – przekrój przez wulkan. Dolna warstwa prostokątna brązowa. Na środku czerwona plama. To lawa. Strzałką zaznaczono kierunek wypływu lawy. W górnej części stożek w kolorze beżowym poprzecinany ciemniejszymi warstwami. Strumień czerwonej lawy pionowo do góry. Nad jej ujściem obłoczki dymu.

Schematy powstawania gór fałdowych, zrębowych i gór pochodzenia wulkanicznego

Na zdjęciu obszar górzysty, pofałdowany. Widok z lotu ptaka. Na pierwszym planie niższe góry w kolorze brązowym. Na dalszym planie wysokie góry pokryte śniegiem. Jeszcze dalej góry zakryte białą warstwą chmur.

Himalaje – przykład gór fałdowych

Zdjęcie przedstawia teren górzysty. Na pierwszym planie las iglasty. Po prawej i lewej stronie wysokie skaliste góry o bardzo stromych, pionowych stokach. W środku uskok porośnięty lasem iglastym. W oddali wysokie skaliste góry. Niebieskie niebo, białe chmury.

Sierra Newada w Stanach Zjednoczonych – przykład gór zrębowych

Zdjęcie pojedynczego wierzchołka góry porośniętego bujną roślinnością. Góra w kształcie stożka. Na pierwszym planie u stóp góry las liściasty. Na szczycie góry biały dym wydobywa się z wnętrza góry. W tle błękitne niebo.

Przykład gór wulkanicznych – Gunung Merapi (2911 m n.p.m.) na indonezyjskiej wyspie Jawa w Archipelagu Malajskim

Polecenie 2

Wskaż na mapie świata strefy spreadingu i strefy subdukcji.

Polecenie 3

Na schematycznym rysunku wyjaśnij proces powstawania doliny ryftowej i grzbietu oceanicznego oraz proces powstawania rowu oceanicznego.

Ciekawostka

Zjawisko spreadingu i tworzenia się doliny ryftowej występuje przeważnie w dnie oceanu, ale może mieć także miejsce na płycie kontynentalnej. Współcześnie zjawisko takie obserwujemy we wschodniej Afryce.

Zdjęcie przedstawia dolinę ryftową we wschodniej Afryce. Na pierwszym planie dolina, dalej uskok. Na dalszym planie rozległa równina, w tle góry. Cały teren porośnięty trawą.

Tworząca się dolina ryftowa we wschodniej Afryce

Ciekawostka

Subdukcja przebiega zwykle w miejscach, gdzie cienka płyta oceaniczna wsuwa się pod grubą płytę kontynentalną. Możliwa jest także subdukcja dwóch płyt lądowych, a na powierzchni występuje wówczas zgniatanie obu płyt i tworzą się wysokie góry. Himalaje powstały w miejscu kolizji lądowej płyty euroazjatyckiej i lądowego fragmentu płyty indoaustralijskiej. Subdukcja może zachodzić także na granicy płyt oceanicznych.

fullscreen

Subdukcja w strefie kolizji dwóch płyt kontynentalnych jest przyczyną powstania Himalajów

Ciekawostka

Najlepiej znaną strefą równoległego przemieszczania się dwóch płyt litosfery jest tak zwany uskok San Andreas w południowej Kalifornii (USA), przy którym dwie płyty przesuwają się w tempie kilku centymetrów rocznie, co owocuje częstymi, czasem katastrofalnymi w skutkach, trzęsieniami Ziemi w zachodniej części Ameryki Północnej.

Na zdjęciu uskok na granicy dwóch przesuwających się płyt litosfery. Uskok jest na środku zdjęcia. Po lewej stronie płaska równina na niej narysowana biała strzałka skierowana do góry. Po prawej stronie rozległa równina na niej narysowana biała strzałka skierowana w dół. Na zdjęciu opisane kierunki przesuwania się płyt litosfery.

Uskok San Andreas w Kalifornii na granicy dwóch przesuwających się płyt litosfery

Podsumowanie

  • Teoria tektoniki płyt litosfery, wywodząca się z teorii Wegenera, tłumaczy większość zjawisk geologicznych w litosferze.

  • Litosfera pęka, jest rozciągana i rozbudowuje się w strefach spreadingu.

  • W strefach subdukcji następuje zderzenie płyt litosfery; jedna z nich jest wchłaniana w głąb płaszcza ziemskiego.

  • Ruch płyt litosfery powoduje powstawanie gór fałdowych, gór zrębowych, ryftów, grzbietów oceanicznych i rowów oceanicznych.

  • W sąsiedztwie stref spreadingu, subdukcji i wielkich uskoków tektonicznych najsilniej zachodzą zjawiska wulkaniczne i najczęściej występują trzęsienia ziemi.

Kategoria: Moje artykuły | Dodał: kolo (2019-03-20)
Wyświetleń: 156 | Rating: 0.0/0
Liczba wszystkich komentarzy: 0
Imię *:
Email *:
Kod *:
Kategorie sekcji
Mini-czat
Statystyki

Ogółem online: 1
Gości: 1
Użytkowników: 0
Formularz logowania
 Statystyki